Sundara Kanda, Sarga 58

ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः। हनुमत्प्रमुखाः प्रीति हरयो जग्मुरुत्तमाम्॥

tatastasya gireḥ śṛṅge mahendrasya mahābalāḥ| hanumatpramukhāḥ prīti harayo jagmuruttamām||

प्रीतिमत्सूपविष्टेषु वानरेषु महात्मसु। तं ततः प्रतिसंहष्टः प्रीतियुक्तं महाकपिम्॥ जाम्बवान् कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम्। कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते ॥ तस्यां चापि कथं वृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः। तत्त्वतः सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे॥

prītimatsūpaviṣṭeṣu vānareṣu mahātmasu| taṃ tataḥ pratisaṃhaṣṭaḥ prītiyuktaṃ mahākapim|| jāmbavān kāryavṛttāntamapṛcchadanilātmajam| kathaṃ dṛṣṭā tvayā devī kathaṃ vā tatra vartate || tasyāṃ cāpi kathaṃ vṛttaḥ krūrakarmā daśānanaḥ| tattvataḥ sarvametannaḥ prabrūhi tvaṃ mahākape||

सम्मार्गिता कथं देवी किं च सा प्रत्यभाषत। श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्॥

sammārgitā kathaṃ devī kiṃ ca sā pratyabhāṣata| śrutārthāścintayiṣyāmo bhūyaḥ kāryaviniścayam||

यश्चार्थस्तत्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान्। रक्षितव्यं च यत्तत्र तद् भवान् व्याकरोतु नः॥

yaścārthastatra vaktavyo gatairasmābhirātmavān| rakṣitavyaṃ ca yattatra tad bhavān vyākarotu naḥ||

स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः। नमस्यशिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत।७।।

sa niyuktastatastena samprahṛṣṭatanūruhaḥ| namasyaśirasā devyai sītāyai pratyabhāṣata|7||

प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात् खमाप्लुतः। उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाणः समाहितः॥

pratyakṣameva bhavatāṃ mahendrāgrāt khamāplutaḥ| udadherdakṣiṇaṃ pāraṃ kāṅkṣamāṇaḥ samāhitaḥ||

गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत्। काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्॥ स्थितं पन्थानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम्।

gacchataśca hi me ghoraṃ vighnarūpamivābhavat| kāñcanaṃ śikharaṃ divyaṃ paśyāmi sumanoharam|| sthitaṃ panthānamāvṛtya mene vighnaṃ ca taṃ nagam|

उपसंगम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगमुत्तमम्॥ कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च।

upasaṃgamya taṃ divyaṃ kāñcanaṃ nagamuttamam|| kṛtā me manasā buddhirbhettavyo'yaṃ mayeti ca|

प्रहतस्य मया तस्य लाङ्ग्लेन महागिरेः॥ शिखरं सूर्यसंकाशं व्यशीर्यत सहस्रधा।

prahatasya mayā tasya lāṅglena mahāgireḥ|| śikharaṃ sūryasaṃkāśaṃ vyaśīryata sahasradhā|

व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः॥ पुत्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव। पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः॥ मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ। पक्षवन्तः पुरा तत्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः॥

vyavasāyaṃ ca taṃ buddhvā sa hovāca mahāgiriḥ|| putreti madhurāṃ vāṇīṃ manaḥ prahlādayanniva| pitṛvyaṃ cāpi māṃ viddhi sakhāyaṃ mātariśvanaḥ|| mainākamiti vikhyātaṃ nivasantaṃ mahodadhau| pakṣavantaḥ purā tatra babhūvuḥ parvatottamāḥ||

छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः। श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः॥ वज्रेण भगवान्पक्षौ चिच्छेदैषां सहस्रशः। अहं तु मोचितस्तस्मात्तव पिता महात्मना ॥ मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तो वरुणालये। राघवस्य मया साह्ये वर्तितव्यमरिंदम॥ रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः।

chandataḥ pṛthivīṃ cerurbādhamānāḥ samantataḥ| śrutvā nagānāṃ caritaṃ mahendraḥ pākaśāsanaḥ|| vajreṇa bhagavānpakṣau cicchedaiṣāṃ sahasraśaḥ| ahaṃ tu mocitastasmāttava pitā mahātmanā || mārutena tadā vatsa prakṣipto varuṇālaye| rāghavasya mayā sāhye vartitavyamariṃdama|| rāmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭho mahendrasamavikramaḥ|

एतच्छ्रुत्वा मया तस्य मैनाकस्य महात्मनः॥ कार्यमावेद्य च गिरेरुद्धतं वै मनो मम । तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना ॥ स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता। शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ॥

etacchrutvā mayā tasya mainākasya mahātmanaḥ|| kāryamāvedya ca gireruddhataṃ vai mano mama | tena cāhamanujñāto mainākena mahātmanā || sa cāpyantarhitaḥ śailo mānuṣeṇa vapuṣmatā| śarīreṇa mahāśailaḥ śailena ca mahodadhau||

उत्तम जवमास्थाय शेषमध्वानमास्थितः। ततोऽहं सुचिरं कालं जवेनाभ्यगमं पथि ॥ ततः पश्याम्यहं देवी सुरसां नागमातरम्। समुद्रमध्ये सा देवी वचनं चेदमब्रवीत्॥ मम भक्ष्यः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम। ततस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं हि मे सुरैः॥

uttama javamāsthāya śeṣamadhvānamāsthitaḥ| tato'haṃ suciraṃ kālaṃ javenābhyagamaṃ pathi || tataḥ paśyāmyahaṃ devī surasāṃ nāgamātaram| samudramadhye sā devī vacanaṃ cedamabravīt|| mama bhakṣyaḥ pradiṣṭastvamamarairharisattama| tatastvāṃ bhakṣayiṣyāmi vihitastvaṃ hi me suraiḥ||

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः। विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम्॥

evamuktaḥ surasayā prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ| vivarṇavadano bhūtvā vākyaṃ cedamudīrayam||

रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परंतपः॥

rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam| lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā ca paraṃtapaḥ||

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना। तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्॥

tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā| tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt||

कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती। अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्॥ आगमिध्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।

kartumarhasi rāmasya sāhāyyaṃ viṣaye satī| athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam|| āgamidhyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te|

एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी॥ अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम।

evamuktā mayā sā tu surasā kāmarūpiṇī|| abravīnnātivarteta kaścideṣa varo mama|

एवमुक्तः सुरसया दशयोजनमायतः॥ ततोऽर्धगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु। मत्प्रमाणाधिकं चैव व्यादितं तु मुखं तया।॥ तद् दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं पुनः। तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठसम्मितः॥ अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात्। अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः॥

evamuktaḥ surasayā daśayojanamāyataḥ|| tato'rdhaguṇavistāro babhūvāhaṃ kṣaṇena tu| matpramāṇādhikaṃ caiva vyāditaṃ tu mukhaṃ tayā||| tad dṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ hrasvaṃ hyakaravaṃ punaḥ| tasminmuhūrte ca punarbabhūvāṅguṣṭhasammitaḥ|| abhipatyāśu tadvaktraṃ nirgato'haṃ tataḥ kṣaṇāt| abravītsurasā devī svena rūpeṇa māṃ punaḥ||

अर्थसिद्धौ हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्। समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥

arthasiddhau hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham| samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā ||

सुखी भव महाबाहो प्रीतास्मि तव वानर। ततोऽहं साधुसाध्वीति सर्वभूतैः प्रशंसितः॥

sukhī bhava mahābāho prītāsmi tava vānara| tato'haṃ sādhusādhvīti sarvabhūtaiḥ praśaṃsitaḥ||

ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा। छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन ॥

tato'ntarikṣaṃ vipulaṃ pluto'haṃ garuḍo yathā| chāyā me nigṛhītā ca na ca paśyāmi kiṃcana ||

सोऽहं विगतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्। न किंचित्तत्र पश्यामि येन मे विहता गतिः॥

so'haṃ vigatavegastu diśo daśa vilokayan| na kiṃcittatra paśyāmi yena me vihatā gatiḥ||

अथ मे बुद्धिरुत्पन्न किंनाम गमने मम। ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपमत्र न दृश्यते॥

atha me buddhirutpanna kiṃnāma gamane mama| īdṛśo vighna utpanno rūpamatra na dṛśyate||

अधोभागे तु मे दृष्टिः शोचतः पतिता तदा। तत्राद्राक्षमहं भीमां राक्षसी सलिलेशयाम्॥

adhobhāge tu me dṛṣṭiḥ śocataḥ patitā tadā| tatrādrākṣamahaṃ bhīmāṃ rākṣasī salileśayām||

प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया। अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम्॥

prahasya ca mahānādamukto'haṃ bhīmayā tayā| avasthitamasambhrāntamidaṃ vākyamaśobhanam||

क्वासि गन्तां महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः। भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम्॥

kvāsi gantāṃ mahākāya kṣudhitāyā mamepsitaḥ| bhakṣaḥ prīṇaya me dehaṃ ciramāhāravarjitam||

बाढमित्येव तां वाणी प्रत्यगृह्णामहं ततः। आस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम्॥

bāḍhamityeva tāṃ vāṇī pratyagṛhṇāmahaṃ tataḥ| āsyapramāṇādadhikaṃ tasyāḥ kāyamapūrayam||

तस्याश्चास्य महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे। न तु मां सा नु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम्॥

tasyāścāsya mahadbhīmaṃ vardhate mama bhakṣaṇe| na tu māṃ sā nu bubudhe mama vā vikṛtaṃ kṛtam||

ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात्। तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभःस्थलम्॥

tato'haṃ vipulaṃ rūpaṃ saṃkṣipya nimiṣāntarāt| tasyā hṛdayamādāya prapatāmi nabhaḥsthalam||

सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि। मया पर्वतसंकाशा निकृत्तहृदया सती ॥ शृणोमि खगताना च वाचः सौम्या महात्मनाम्। राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता॥

sā visṛṣṭabhujā bhīmā papāta lavaṇāmbhasi| mayā parvatasaṃkāśā nikṛttahṛdayā satī || śṛṇomi khagatānā ca vācaḥ saumyā mahātmanām| rākṣasī siṃhikā bhīmā kṣipraṃ hanumatā hatā||

तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन्। गत्वा च महदध्वानं पश्यामि नगमण्डितम्॥ दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र गता पुरी।

tāṃ hatvā punarevāhaṃ kṛtyamātyayikaṃ smaran| gatvā ca mahadadhvānaṃ paśyāmi nagamaṇḍitam|| dakṣiṇaṃ tīramudadherlaṅkā yatra gatā purī|

अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरीम्॥ प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।

astaṃ dinakare yāte rakṣasāṃ nilayaṃ purīm|| praviṣṭo'hamavijñāto rakṣobhirbhīmavikramaiḥ|

तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसप्रभा ॥ अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः।

tatra praviśataścāpi kalpāntaghanasaprabhā || aṭṭahāsaṃ vimuñcantī nārī kāpyutthitā puraḥ|

जिघांसन्ती ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्॥ सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्। प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः॥

jighāṃsantī tatastāṃ tu jvaladagniśiroruhām|| savyamuṣṭiprahāreṇa parājitya subhairavām| pradoṣakāle praviśaṃ bhītayā'haṃ tayoditaḥ||

अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते। यस्मात् तस्माद् विजेतासि सर्वरक्ष्यांस्यशेषतः।५१ ।।

ahaṃ laṅkāpurī vīra nirjitā vikrameṇa te| yasmāt tasmād vijetāsi sarvarakṣyāṃsyaśeṣataḥ|51 ||

तत्राहं सर्वरात्रं तु विचरञ्जनकात्मजाम्। रावणान्त:पुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम्॥ ततः सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने। शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये।।५३ ।

tatrāhaṃ sarvarātraṃ tu vicarañjanakātmajām| rāvaṇānta:puragato na cāpaśyaṃ sumadhyamām|| tataḥ sītāmapaśyaṃstu rāvaṇasya niveśane| śokasāgaramāsādya na pāramupalakṣaye||53 |

शोचती च मया दृष्टं प्राकारेणाभिसंवृतम्। काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम्॥

śocatī ca mayā dṛṣṭaṃ prākāreṇābhisaṃvṛtam| kāñcanena vikṛṣṭena gṛhopavanamuttamam||

सप्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम्। अशोकवनिकामध्ये शिंशपापादपो महान्॥

saprākāramavaplutya paśyāmi bahupādapam| aśokavanikāmadhye śiṃśapāpādapo mahān||

तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम्। अदूराच्छिंशपावृक्षात् पश्यामि वरवर्णिनीम्॥ श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्। तदेकवासः संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्॥ शोकसंतापदीनाङ्गी सीतां भर्तृहिते स्थिताम्। राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्॥ मांसशोणितभक्ष्याभिघ्रीभिहरिणीं यथा।

tamāruhya ca paśyāmi kāñcanaṃ kadalīvanam| adūrācchiṃśapāvṛkṣāt paśyāmi varavarṇinīm|| śyāmāṃ kamalapatrākṣīmupavāsakṛśānanām| tadekavāsaḥ saṃvītāṃ rajodhvastaśiroruhām|| śokasaṃtāpadīnāṅgī sītāṃ bhartṛhite sthitām| rākṣasībhirvirūpābhiḥ krūrābhirabhisaṃvṛtām|| māṃsaśoṇitabhakṣyābhighrībhihariṇīṃ yathā|

सा मया राक्षसीमध्ये तय॑माना मुहुर्मुहुः॥ एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा। भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे॥ रावणाद् विनिवृत्तार्था मर्तव्ये कृतनिश्चया। कथंचिन्मृगशावाक्षी तूर्णमासादिता मया॥

sā mayā rākṣasīmadhye taya̭mānā muhurmuhuḥ|| ekaveṇīdharā dīnā bhartṛcintāparāyaṇā| bhūmiśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame|| rāvaṇād vinivṛttārthā martavye kṛtaniścayā| kathaṃcinmṛgaśāvākṣī tūrṇamāsāditā mayā||

तां दृष्ट्वा तादृशीं नारी रामपत्नी यशस्विनीम्। तत्रैव शिंशपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः॥ ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्। शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने॥

tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nārī rāmapatnī yaśasvinīm| tatraiva śiṃśapāvṛkṣe paśyannahamavasthitaḥ|| tato halahalāśabdaṃ kāñcīnūpuramiśritam| śṛṇomyadhikagambhīraṃ rāvaṇasya niveśane||

ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वरूपं प्रत्यसंहरम्। अहं च शिंशपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः॥

tato'haṃ paramodvignaḥ svarūpaṃ pratyasaṃharam| ahaṃ ca śiṃśapāvṛkṣe pakṣīva gahane sthitaḥ||

ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः। तं देशमनुसम्प्राप्तो यत्र सीताभवत्स्थिता॥

tato rāvaṇadārāśca rāvaṇaśca mahābalaḥ| taṃ deśamanusamprāpto yatra sītābhavatsthitā||

तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम्। संकुच्योरू स्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च॥

taṃ dṛṣṭvātha varārohā sītā rakṣogaṇeśvaram| saṃkucyorū stanau pīnau bāhubhyāṃ parirabhya ca||

वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्ष्यमाणामितस्ततः। त्राणं कंचिदपश्यन्ती वेपमानां तरस्विनीम्॥ तामुवाच दशग्रीवः सीतां परमदुःखिताम्। अवाक्शिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति॥

vitrastāṃ paramodvignāṃ vīkṣyamāṇāmitastataḥ| trāṇaṃ kaṃcidapaśyantī vepamānāṃ tarasvinīm|| tāmuvāca daśagrīvaḥ sītāṃ paramaduḥkhitām| avākśirāḥ prapatito bahumanyasva māmiti||

यदि चेत्त्वं तु मां दर्पान्नाभिनन्दसि गर्विते। द्विमासानन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव॥

yadi cettvaṃ tu māṃ darpānnābhinandasi garvite| dvimāsānantaraṃ sīte pāsyāmi rudhiraṃ tava||

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः। उवाच परमकुद्धा सीता वचनमुत्तमम्॥

etacchrutvā vacastasya rāvaṇasya durātmanaḥ| uvāca paramakuddhā sītā vacanamuttamam||

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः। इक्ष्वाकुवंशनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च ॥

rākṣasādhama rāmasya bhāryāmamitatejasaḥ| ikṣvākuvaṃśanāthasya snuṣāṃ daśarathasya ca ||

अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव। किंस्विद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसंनिधौ॥ अपहृत्यागतः पाप तेनादृष्टो महात्मना।

avācyaṃ vadato jihvā kathaṃ na patitā tava| kiṃsvidvīryaṃ tavānārya yo māṃ bharturasaṃnidhau|| apahṛtyāgataḥ pāpa tenādṛṣṭo mahātmanā|

न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे॥ अजेयः सत्यवाक् शूरो रणश्लाघी च राघवः।

na tvaṃ rāmasya sadṛśo dāsye'pyasya na yujyase|| ajeyaḥ satyavāk śūro raṇaślāghī ca rāghavaḥ|

जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः॥ जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः। विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्॥ मैथिले हन्तुमारब्धः स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा। स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः।७६ ।। वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः। उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः॥

jānakyā paruṣaṃ vākyamevamukto daśānanaḥ|| jajvāla sahasā kopāccitāstha iva pāvakaḥ| vivṛtya nayane krūre muṣṭimudyamya dakṣiṇam|| maithile hantumārabdhaḥ strībhirhāhākṛtaṃ tadā| strīṇāṃ madhyātsamutpatya tasya bhāryā durātmanaḥ|76 || varā mandodarī nāma tayā sa pratiṣedhitaḥ| uktaśca madhurāṃ vāṇīṃ tayā sa madanārditaḥ||

सीतया तव किं कार्य महेन्द्रसमविक्रम। मया सह रमस्वाद्य मद्विशिष्टा न जानकी।७८।।

sītayā tava kiṃ kārya mahendrasamavikrama| mayā saha ramasvādya madviśiṣṭā na jānakī|78||

देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च। सार्धं प्रभो रमस्वेति सीतया किं करिष्यसि ॥

devagandharvakanyābhiryakṣakanyābhireva ca| sārdhaṃ prabho ramasveti sītayā kiṃ kariṣyasi ||

ततस्ताभिः समेताभिर्नारीभिः स महाबलः। उत्थाप्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः॥

tatastābhiḥ sametābhirnārībhiḥ sa mahābalaḥ| utthāpya sahasā nīto bhavanaṃ svaṃ niśācaraḥ||

याते तस्मिन्दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः। सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैः सुदारुणैः॥

yāte tasmindaśagrīve rākṣasyo vikṛtānanāḥ| sītāṃ nirbhartsayāmāsurvākyaiḥ krūraiḥ sudāruṇaiḥ||

तृणवद् भाषितं तासां गणयामास जानकी। गर्जितं च तथा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम्।॥

tṛṇavad bhāṣitaṃ tāsāṃ gaṇayāmāsa jānakī| garjitaṃ ca tathā tāsāṃ sītāṃ prāpya nirarthakam|||

वृथा गर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः। रावणाय शशंसुस्ताः सीताव्यवसितं महत्॥

vṛthā garjitaniśceṣṭā rākṣasyaḥ piśitāśanāḥ| rāvaṇāya śaśaṃsustāḥ sītāvyavasitaṃ mahat||

ततस्ताः सहिताः सर्वा विहताशा निरुद्यमाः। परिक्लिश्य समस्तास्ता निद्रावशमुपागताः॥

tatastāḥ sahitāḥ sarvā vihatāśā nirudyamāḥ| parikliśya samastāstā nidrāvaśamupāgatāḥ||

तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता। विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता॥

tāsu caiva prasuptāsu sītā bhartṛhite ratā| vilapya karuṇaṃ dīnā praśuśoca suduḥkhitā||

तासां मध्यात् समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्। आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीतामसितेक्षमाम्॥ जनकस्यात्मजां साध्वीं स्नुषां दशरथस्य च।

tāsāṃ madhyāt samutthāya trijaṭā vākyamabravīt| ātmānaṃ khādata kṣipraṃ na sītāmasitekṣamām|| janakasyātmajāṃ sādhvīṃ snuṣāṃ daśarathasya ca|

स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः॥ रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च।

svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ|| rakṣasāṃ ca vināśāya bharturasyā jayāya ca|

अलमस्मान् परित्रातुं राघवाद् राक्षसीगणम्॥ अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।

alamasmān paritrātuṃ rāghavād rākṣasīgaṇam|| abhiyācāma vaidehīmetaddhi mama rocate|

यदि ह्येवंविधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते॥ सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्।

yadi hyevaṃvidhaḥ svapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate|| sā duḥkhairvividhairmuktā sukhamāpnotyanuttamam|

प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा॥ अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्।

praṇipātaprasannā hi maithilī janakātmajā|| alameṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt|

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तुविजयहर्षिता॥ अवोचद् यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः।

tataḥ sā hrīmatī bālā bhartuvijayaharṣitā|| avocad yadi tattathyaṃ bhaveyaṃ śaraṇaṃ hi vaḥ|

तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम्॥ चिन्तयामास विश्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः। सम्भाषणार्थे च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः॥

tāṃ cāhaṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā sītāyā dāruṇāṃ daśām|| cintayāmāsa viśrānto na ca me nirvṛtaṃ manaḥ| sambhāṣaṇārthe ca mayā jānakyāścintito vidhiḥ||

इक्ष्वाकुकुलवंशस्तु स्तुतो मम पुरस्कृतः। श्रुत्वा तु गदिमां वाचं राजर्पिगणभूषिताम्॥ प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना।

ikṣvākukulavaṃśastu stuto mama puraskṛtaḥ| śrutvā tu gadimāṃ vācaṃ rājarpigaṇabhūṣitām|| pratyabhāṣata māṃ devī bāṣpaiḥ pihitalocanā|

कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गव॥ का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।

kastvaṃ kena kathaṃ ceha prāpto vānarapuṅgava|| kā ca rāmeṇa te prītistanme śaṃsitumarhasi|

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा अहमप्यब्रुवं वचः॥ देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः। सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः॥

tasyāstad vacanaṃ śrutvā ahamapyabruvaṃ vacaḥ|| devi rāmasya bhartuste sahāyo bhīmavikramaḥ| sugrīvo nāma vikrānto vānarendro mahābalaḥ||

तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनूमन्तमिहागतम्। भर्ना सम्प्रहितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥

tasya māṃ viddhi bhṛtyaṃ tvaṃ hanūmantamihāgatam| bharnā samprahitastubhyaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā ||

इदं तु पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम्। अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात् तुभ्यं यशस्विनि॥

idaṃ tu puruṣavyāghraḥ śrīmān dāśarathiḥ svayam| aṅgulīyamabhijñānamadāt tubhyaṃ yaśasvini||

तदिच्छामि त्वयाज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्। रामलक्ष्मणयोः पार्श्व नयामि त्वां किमुत्तरम्॥

tadicchāmi tvayājñaptaṃ devi kiṃ karavāṇyaham| rāmalakṣmaṇayoḥ pārśva nayāmi tvāṃ kimuttaram||

एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी। आह रावणमुत्पाट्य राघवो मां नयत्विति॥ . प्रणम्य शिरसा देवीमहमार्यामनिन्दिताम्। राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम् ॥

etacchrutvā viditvā ca sītā janakanandinī| āha rāvaṇamutpāṭya rāghavo māṃ nayatviti|| . praṇamya śirasā devīmahamāryāmaninditām| rāghavasya manohlādamabhijñānamayāciṣam ||

अथ मामब्रवीत् सीता गृह्यतामयमुत्तमः। मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहु मन्यते ॥

atha māmabravīt sītā gṛhyatāmayamuttamaḥ| maṇiryena mahābāhū rāmastvāṃ bahu manyate ||

इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमुत्तमम्। प्रायच्छत् परमोद्विग्ना वाचा मां संदिदेश ह॥

ityuktvā tu varārohā maṇipravaramuttamam| prāyacchat paramodvignā vācā māṃ saṃdideśa ha||

ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः। प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः॥

tatastasyai praṇamyāhaṃ rājaputryai samāhitaḥ| pradakṣiṇaṃ parikrāmamihābhyudgatamānasaḥ||

उत्तरं पुनरेवाह निश्चित्य मनसा तदा। हनूमन् मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे॥ यथा श्रुत्वैव नचिरात् तावुभौ रामलक्ष्मणौ। सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु॥

uttaraṃ punarevāha niścitya manasā tadā| hanūman mama vṛttāntaṃ vaktumarhasi rāghave|| yathā śrutvaiva nacirāt tāvubhau rāmalakṣmaṇau| sugrīvasahitau vīrāvupeyātāṃ tathā kuru||

यदन्यथा भवेदेतद् द्वौ मासौ जीवितं मम। न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत्॥

yadanyathā bhavedetad dvau māsau jīvitaṃ mama| na māṃ drakṣyati kākutstho mriye sāhamanāthavat||

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत। उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्॥

tacchrutvā karuṇaṃ vākyaṃ krodho māmabhyavartata| uttaraṃ ca mayā dṛṣṭaṃ kāryaśeṣamanantaram||

ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसंनिभः। युद्धाकाङ्क्षी वनं तस्य विनाशयितुमारभे॥

tato'vardhata me kāyastadā parvatasaṃnibhaḥ| yuddhākāṅkṣī vanaṃ tasya vināśayitumārabhe||

तद् भग्नं वनखण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्। प्रतिबुद्ध्य निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः॥

tad bhagnaṃ vanakhaṇḍaṃ tu bhrāntatrastamṛgadvijam| pratibuddhya nirīkṣante rākṣasyo vikṛtānanāḥ||

मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः। ताः समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे॥

māṃ ca dṛṣṭvā vane tasmin samāgamya tatastataḥ| tāḥ samabhyāgatāḥ kṣipraṃ rāvaṇāyācacakṣire||

राजन् वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना। वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल॥

rājan vanamidaṃ durgaṃ tava bhagnaṃ durātmanā| vānareṇa hyavijñāya tava vīryaṃ mahābala||

तस्य दुर्बुद्धिता राजंस्तव विप्रियकारिणः। वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ न पुनव्रजेत्॥

tasya durbuddhitā rājaṃstava vipriyakāriṇaḥ| vadhamājñāpaya kṣipraṃ yathāsau na punavrajet||

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा बहुदुर्जयाः। राक्षसाः किंकरा नाम रावणस्य मनोऽनुगाः॥

tacchrutvā rākṣasendreṇa visṛṣṭā bahudurjayāḥ| rākṣasāḥ kiṃkarā nāma rāvaṇasya mano'nugāḥ||

तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम्। मया तस्मिन् वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्॥

teṣāmaśītisāhasraṃ śūlamudgarapāṇinām| mayā tasmin vanoddeśe parigheṇa niṣūditam||

तेषां तु हतशिष्या ये ते गता लघुविक्रमाः। निहतं च मया सैन्यं रावणायाचचक्षिरे॥

teṣāṃ tu hataśiṣyā ye te gatā laghuvikramāḥ| nihataṃ ca mayā sainyaṃ rāvaṇāyācacakṣire||

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमुत्तमम्। तत्रस्थान् राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः॥ ललामभूतो लङ्काया मया विध्वंसितो रुषा।

tato me buddhirutpannā caityaprāsādamuttamam| tatrasthān rākṣasān hatvā śataṃ stambhena vai punaḥ|| lalāmabhūto laṅkāyā mayā vidhvaṃsito ruṣā|

ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत्॥ राक्षसैर्बहुभिः सार्धं घोररूपैर्भयानकैः।

tataḥ prahastasya sutaṃ jambumālinamādiśat|| rākṣasairbahubhiḥ sārdhaṃ ghorarūpairbhayānakaiḥ|

तमहं बलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम्॥ परिघेणातिधोरेण सूदयामि सहानुगम्।

tamahaṃ balasampannaṃ rākṣasaṃ raṇakovidam|| parigheṇātidhoreṇa sūdayāmi sahānugam|

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्रान् महाबलान्॥ पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः। परिघेणैव तान् सर्वान् नयामि यमसादनम्॥

tacchrutvā rākṣasendrastu mantriputrān mahābalān|| padātibalasampannān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ| parigheṇaiva tān sarvān nayāmi yamasādanam||

मन्त्रिपुत्रान् हताश्रुत्वा समरे लघुविक्रमान्। पञ्च सेनाग्रगाञ्छूरान् प्रेषयामास रावणः॥

mantriputrān hatāśrutvā samare laghuvikramān| pañca senāgragāñchūrān preṣayāmāsa rāvaṇaḥ||

तानहं सहसैन्यान् वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्। ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम्॥ बहुभी राक्षसैः सार्धं प्रेषयामास संयुगे।

tānahaṃ sahasainyān vai sarvānevābhyasūdayam| tataḥ punardaśagrīvaḥ putramakṣaṃ mahābalam|| bahubhī rākṣasaiḥ sārdhaṃ preṣayāmāsa saṃyuge|

तं तु मन्दोदरीपुत्रं कुमारं रणपण्डितम्॥ सहसा खं समुद्यन्तं पादयोश्च गृहीतवान्। तमासीनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्॥

taṃ tu mandodarīputraṃ kumāraṃ raṇapaṇḍitam|| sahasā khaṃ samudyantaṃ pādayośca gṛhītavān| tamāsīnaṃ śataguṇaṃ bhrāmayitvā vyapeṣayam||

तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः। ततश्चेन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणः सुतम्॥ व्यादिदेश सुसंक्रुद्धो बलिनं युद्धदुर्मदम्।

tamakṣamāgataṃ bhagnaṃ niśamya sa daśānanaḥ| tataścendrajitaṃ nāma dvitīyaṃ rāvaṇaḥ sutam|| vyādideśa susaṃkruddho balinaṃ yuddhadurmadam|

तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम्॥ नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागतः।

taccāpyahaṃ balaṃ sarvaṃ taṃ ca rākṣasapuṅgavam|| naṣṭaujasaṃ raṇe kṛtvā paraṃ harṣamupāgataḥ|

महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः॥ प्रहितो रावणेनैष सह वीरैर्मदोद्धतैः।

mahatāpi mahābāhuḥ pratyayena mahābalaḥ|| prahito rāvaṇenaiṣa saha vīrairmadoddhataiḥ|

सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वसैन्यं चावमर्दितम्।।१३०। ब्रह्मणोऽस्त्रेण स तु मां प्रबद्ध्वा चातिवेगिनः। रज्जुभिश्चापि बध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः॥

so'viṣahyaṃ hi māṃ buddhvā svasainyaṃ cāvamarditam||130| brahmaṇo'streṇa sa tu māṃ prabaddhvā cātiveginaḥ| rajjubhiścāpi badhnanti tato māṃ tatra rākṣasāḥ||

रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपागमन्। दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना॥ पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम्। तत्सर्वं च रणे तत्र सीतार्थमुपजल्पितम्॥

rāvaṇasya samīpaṃ ca gṛhītvā māmupāgaman| dṛṣṭvā sambhāṣitaścāhaṃ rāvaṇena durātmanā|| pṛṣṭaśca laṅkāgamanaṃ rākṣasānāṃ ca taṃ vadham| tatsarvaṃ ca raṇe tatra sītārthamupajalpitam||

तस्यास्तु दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो। मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्॥ रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम्। सोऽहं दौत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः॥

tasyāstu darśanākāṅkṣī prāptastvadbhavanaṃ vibho| mārutasyaurasaḥ putro vānaro hanumānaham|| rāmadūtaṃ ca māṃ viddhi sugrīvasacivaṃ kapim| so'haṃ dautyena rāmasya tvatsakāśamihāgataḥ||

शृणु चापि समादेशं यदहं प्रब्रवीमि ते। राक्षसेश हरीशस्त्वां वाक्यमाह समाहितम्॥

śṛṇu cāpi samādeśaṃ yadahaṃ prabravīmi te| rākṣaseśa harīśastvāṃ vākyamāha samāhitam||

सुग्रीवश्च महाभागः स त्वां कौशलमब्रवीत्। धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच ह॥

sugrīvaśca mahābhāgaḥ sa tvāṃ kauśalamabravīt| dharmārthakāmasahitaṃ hitaṃ pathyamuvāca ha||

वसतो ऋष्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे। राघवो रणविक्रान्तो मित्रत्वं समुपागतः॥

vasato ṛṣyamūke me parvate vipuladrume| rāghavo raṇavikrānto mitratvaṃ samupāgataḥ||

तेन मे कथितं राजन् भार्या मे रक्षसा हृता। तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि ॥

tena me kathitaṃ rājan bhāryā me rakṣasā hṛtā| tatra sāhāyyahetorme samayaṃ kartumarhasi ||

वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण सह प्रभुः। चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवः सहलक्ष्मणः॥

vālinā hṛtarājyena sugrīveṇa saha prabhuḥ| cakre'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ||

तेन वालिनमाहत्य शरेणैकेन संयुगे। वानराणां महाराजः कृतः सम्प्लवतां प्रभुः॥

tena vālinamāhatya śareṇaikena saṃyuge| vānarāṇāṃ mahārājaḥ kṛtaḥ samplavatāṃ prabhuḥ||

तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह। तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः॥

tasya sāhāyyamasmābhiḥ kāryaṃ sarvātmanā tviha| tena prasthāpitastubhyaṃ samīpamiha dharmataḥ||

क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवस्य च। यावन हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव ॥

kṣipramānīyatāṃ sītā dīyatāṃ rāghavasya ca| yāvana harayo vīrā vidhamanti balaṃ tava ||

वानराणां प्रभावोऽयं न केन विदितः पुरा। देवतानां सकाशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः॥

vānarāṇāṃ prabhāvo'yaṃ na kena viditaḥ purā| devatānāṃ sakāśaṃ ca ye gacchanti nimantritāḥ||

इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया। मामैक्षत ततो रुष्टश्चक्षुषा प्रदहनिव॥

iti vānararājastvāmāhetyabhihito mayā| māmaikṣata tato ruṣṭaścakṣuṣā pradahaniva||

तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा। मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना ॥

tena vadhyo'hamājñapto rakṣasā raudrakarmaṇā| matprabhāvamavijñāya rāvaṇena durātmanā ||

ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः। तेन राक्षसराजश्च याचितो मम कारणात्॥

tato vibhīṣaṇo nāma tasya bhrātā mahāmatiḥ| tena rākṣasarājaśca yācito mama kāraṇāt||

नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः। राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संलक्ष्यते त्वया॥

naivaṃ rākṣasaśārdūla tyajyatāmeṣa niścayaḥ| rājaśāstravyapeto hi mārgaḥ saṃlakṣyate tvayā||

दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस। दूतेन वेदितव्यं च यथाभिहितवादिना॥

dūtavadhyā na dṛṣṭā hi rājaśāstreṣu rākṣasa| dūtena veditavyaṃ ca yathābhihitavādinā||

सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रम। विरूपकरणं दृष्टं न बधोऽस्ति हि शास्त्रतः॥

sumahatyaparādhe'pi dūtasyātulavikrama| virūpakaraṇaṃ dṛṣṭaṃ na badho'sti hi śāstrataḥ||

विभीषणेनैवमुक्तो रावणः संदिदेश तान्। राक्षसानेतदेवाद्य लाङ्गूलं दह्यतामिति ॥

vibhīṣaṇenaivamukto rāvaṇaḥ saṃdideśa tān| rākṣasānetadevādya lāṅgūlaṃ dahyatāmiti ||

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः। वेष्टितं शणवल्कैश्च पट्टैः कार्पासकैस्तथा॥ राक्षसाः सिद्धसंनाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः। तदादीप्यन्त मे पुच्छं हनन्तः काष्ठमुष्टिभिः॥

tatastasya vacaḥ śrutvā mama pucchaṃ samantataḥ| veṣṭitaṃ śaṇavalkaiśca paṭṭaiḥ kārpāsakaistathā|| rākṣasāḥ siddhasaṃnāhāstataste caṇḍavikramāḥ| tadādīpyanta me pucchaṃ hanantaḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ||

बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः। न मे पीडाभवत् काचिद् दिक्षोर्नगरी दिवा॥

baddhasya bahubhiḥ pāśairyantritasya ca rākṣasaiḥ| na me pīḍābhavat kācid dikṣornagarī divā||

ततस्ते राक्षसाः शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम्। अघोषयन् राजमार्गे नगरद्वारमागताः॥

tataste rākṣasāḥ śūrā baddhaṃ māmagnisaṃvṛtam| aghoṣayan rājamārge nagaradvāramāgatāḥ||

ततोऽहं सुमहदूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः। विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः॥

tato'haṃ sumahadūpaṃ saṃkṣipya punarātmanaḥ| vimocayitvā taṃ bandhaṃ prakṛtisthaḥ sthitaḥ punaḥ||

आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्। ततस्तन्नगरद्वारं वेगेन प्लुतवानहम्॥ पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरी साट्टगोपुराम्। दहाम्यहमसम्भ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः॥

āyasaṃ parighaṃ gṛhya tāni rakṣāṃsyasūdayam| tatastannagaradvāraṃ vegena plutavānaham|| pucchena ca pradīptena tāṃ purī sāṭṭagopurām| dahāmyahamasambhrānto yugāntāgniriva prajāḥ||

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते। लङ्कायाः कश्चिदुद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी॥ दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः। रामस्य च महत्कार्यं मयेदं विफलीकृतम्॥

vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hyadagdhaḥ pradṛśyate| laṅkāyāḥ kaściduddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī|| dahatā ca mayā laṅkāṃ dagdhā sītā na saṃśayaḥ| rāmasya ca mahatkāryaṃ mayedaṃ viphalīkṛtam||

इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः। ततोऽहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्॥ जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।

iti śokasamāviṣṭaścintāmahamupāgataḥ| tato'haṃ vācamaśrauṣaṃ cāraṇānāṃ śubhākṣarām|| jānakī na ca dagdheti vismayodantabhāṣiṇām|

ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम्॥ अदग्धा जानकीत्येव निमित्तैश्चोपलक्षितम्। दीप्यमाने तु लाङ्गुले न मां दहति पावकः॥ हृदयं च प्रहृष्टं मे वाताः सुरभिगन्धिनः।

tato me buddhirutpannā śrutvā tāmadbhutāṃ giram|| adagdhā jānakītyeva nimittaiścopalakṣitam| dīpyamāne tu lāṅgule na māṃ dahati pāvakaḥ|| hṛdayaṃ ca prahṛṣṭaṃ me vātāḥ surabhigandhinaḥ|

तैर्निमित्तैश्च दृष्टाथैः कारणैश्च महागुणैः॥ ऋषिवाक्यैश्च दृष्टार्थैरभवं हृष्टमानसः। पुनदृष्टा च वैदेही विसृष्टश्च तया पुनः॥ ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः। प्रतिप्लवनमारेभे युष्मदर्शनकाङ्क्षया॥

tairnimittaiśca dṛṣṭāthaiḥ kāraṇaiśca mahāguṇaiḥ|| ṛṣivākyaiśca dṛṣṭārthairabhavaṃ hṛṣṭamānasaḥ| punadṛṣṭā ca vaidehī visṛṣṭaśca tayā punaḥ|| tataḥ parvatamāsādya tatrāriṣṭamahaṃ punaḥ| pratiplavanamārebhe yuṣmadarśanakāṅkṣayā||

ततः श्वसनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम्। पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह ॥

tataḥ śvasanacandrārkasiddhagandharvasevitam| panthānamahamākramya bhavato dṛṣṭavāniha ||

राघवस्य प्रसादेन भवतां चैव तेजसा। सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्॥

rāghavasya prasādena bhavatāṃ caiva tejasā| sugrīvasya ca kāryārthaṃ mayā sarvamanuṣṭhitam||

एतत् सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्। तत्र यन्न कृतं शेषं तत् सर्वं क्रियतामिति ॥

etat sarvaṃ mayā tatra yathāvadupapāditam| tatra yanna kṛtaṃ śeṣaṃ tat sarvaṃ kriyatāmiti ||