Uttara Kanda, Sarga 23

ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुंगवम्। रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह॥

tato jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṃgavam| rāvaṇastu raṇaślāghī svasahāyāndadarśa ha||

ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम्। रावणं राक्षसा दृष्ट्वा विस्मयं समुपागमन्॥

tato rudhirasiktāṅgaṃ prahārairjarjarīkṛtam| rāvaṇaṃ rākṣasā dṛṣṭvā vismayaṃ samupāgaman||

जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः। पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु॥

jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhāstataḥ| puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā rāvaṇena tu||

ततो रसातलं रक्षः प्रविष्टः पयसां निधिम्। दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम्॥

tato rasātalaṃ rakṣaḥ praviṣṭaḥ payasāṃ nidhim| daityoragagaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam||

स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम्। कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम्॥

sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām| kṛtvā nāgānvaśe hṛṣṭo yayau maṇimayīṃ purīm||

निवातकवचास्तत्र दैतेया लब्धवरा वसन्। राक्षसस्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत्॥ ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः। नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः॥ शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः। अन्योन्यं बिभिदुः कृद्धा राक्षसा दानवास्तथा॥ तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः। न चान्यतरतस्तत्र विजयो वा क्षयोऽपि वा।।।।

nivātakavacāstatra daiteyā labdhavarā vasan| rākṣasastānsamāgamya yuddhāya samupāhvayat|| te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ| nānāpraharaṇāstatra prahṛṣṭā yuddhadurmadāḥ|| śūlaistriśūlaiḥ kuliśaiḥ paṭṭiśāsiparaśvadhaiḥ| anyonyaṃ bibhiduḥ kṛddhā rākṣasā dānavāstathā|| teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ| na cānyataratastatra vijayo vā kṣayo'pi vā||||

ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः। आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः॥

tataḥ pitāmahastatra trailokyagatiravyayaḥ| ājagāma drutaṃ devo vimānavaramāsthitaḥ||

निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत्। वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत्॥

nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat| vṛddhaḥ pitāmaho vākyamuvāca viditārthavat||

नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः। न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः॥

nahyayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ| na bhavantaḥ kṣayaṃ netumapi sāmaradānavaiḥ||

राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते। अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः॥

rākṣasasya sakhitvaṃ ca bhavadbhiḥ saha rocate| avibhaktāśca sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ||

ततोऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः। निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ॥

tato'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃstatra rāvaṇaḥ| nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimānabhavattadā ||

अर्चितस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः। स्वपुरानिर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः॥

arcitastairyathānyāyaṃ saṃvatsaramathoṣitaḥ| svapurānirviśeṣaṃ ca priyaṃ prāpto daśānanaḥ||

तत्रोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान्। सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम्॥

tatropadhārya māyānāṃ śatamekaṃ samāptavān| salilendrapurānveṣī bhramati sma rasātalam||

ततोऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम्। गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान्॥ शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा। श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्व बलोत्कटम्॥ जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तदा।

tato'śmanagaraṃ nāma kālakeyairadhiṣṭhitam| gatvā tu kālakeyāṃśca hatvā tatra balotkaṭān|| śūrpaṇakhyāśca bhartāramasinā prācchinattadā| śyālaṃ ca balavantaṃ ca vidyujjihva balotkaṭam|| jihvayā saṃlihantaṃ ca rākṣasaṃ samare tadā|

तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम्॥ ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम्। वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः॥ क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम्। यस्याः पयोभिनिष्पन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः॥

taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃścatuḥśatam|| tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsamiva bhāsvaram| varuṇasyālayaṃ divyamapaśyadrākṣasādhipaḥ|| kṣarantīṃ ca payastatra surabhiṃ gāmavasthitām| yasyāḥ payobhiniṣpandātkṣīrodo nāma sāgaraḥ||

ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम्। यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिनिशाकरः॥ यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः। अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम्॥ यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः।

dadarśa rāvaṇastatra govṛṣendravarāraṇim| yasmāccandraḥ prabhavati śītaraśminiśākaraḥ|| yaṃ samāśritya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ| amṛtaṃ yatra cotpannaṃ svadhā ca svadhabhojinām|| yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ|

प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम्। प्रविवेशमहाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः॥

pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām| praviveśamahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhairbalaiḥ||

ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा। नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम्॥

tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā| nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam||

ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः। अब्रवीच्च ततो योधानराजा शीघ्रं निवेद्यताम्॥ युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम्। वद वा न भयं तेऽस्ति निर्जितोऽस्मीति साञ्जलिः।।२७

tato hatvā balādhyakṣānsamare taiśca tāḍitaḥ| abravīcca tato yodhānarājā śīghraṃ nivedyatām|| yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptastasya yuddhaṃ pradīyatām| vada vā na bhayaṃ te'sti nirjito'smīti sāñjaliḥ||27

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः। पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च॥

etasminnantare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ| putrāḥ pautrāśca niṣkrāmangauśca puṣkara eva ca||

ते तु तत्र गुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः। युक्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्करवर्चसः॥

te tu tatra guṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ| yuktvā rathānkāmagamānudyadbhāskaravarcasaḥ||

ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम्। सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः॥

tato yuddhaṃ samabhavaddāruṇaṃ romaharṣaṇam| salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca dhīmataḥ||

आमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः। वारुणं तद्वलं सर्व क्षणेन विनिपातितम्॥

āmātyaiśca mahāvīryairdaśagrīvasya rakṣasaḥ| vāruṇaṃ tadvalaṃ sarva kṣaṇena vinipātitam||

समीक्ष्य स्वबलं संख्ये वरुणस्य सुतास्तदा। अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः॥ महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके। आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः॥

samīkṣya svabalaṃ saṃkhye varuṇasya sutāstadā| arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ|| mahītalagatāste tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake| ākāśamāśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ||

महदासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत्। आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ॥

mahadāsīttatasteṣāṃ tulyaṃ sthānamavāpya tat| ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayoriva ||

ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसंनिभैः। विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विविधारवान्॥

tataste rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasaṃnibhaiḥ| vimukhīkṛtya saṃhṛṣṭā vinedurvividhāravān||

ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं वीक्ष्य धर्षितम्। त्यक्त्वा मृत्युभयं क्रुद्धो युद्धाकाङ्क्षी व्यलोकयत्।।

tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ vīkṣya dharṣitam| tyaktvā mṛtyubhayaṃ kruddho yuddhākāṅkṣī vyalokayat||

तेन ते वारुणा युद्धे कानगाः पवनोपमाः। महोदरेण गदया हतास्ते प्रययुः क्षितिम्॥

tena te vāruṇā yuddhe kānagāḥ pavanopamāḥ| mahodareṇa gadayā hatāste prayayuḥ kṣitim||

तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान्हयांश्च तान्। मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान्॥

teṣāṃ varuṇasūnūnāṃ hatvā yodhānhayāṃśca tān| mumocāśu mahānādaṃ virathānprekṣya tānsthitān||

ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिवरैः। महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले॥

te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhivaraiḥ| mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale||

ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः। आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः॥

te tu tyaktvā rathānputrā varuṇasya mahātmanaḥ| ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvānna vivyathuḥ||

धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम्। रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समवारयन्॥

dhanūṃṣi kṛtvā sajjāni vinirbhidya mahodaram| rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samavārayan||

सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः। दारयन्ति स्म संक्रुद्धा मेघा इव महागिरिम्॥

sāyakaiścāpavibhraṣṭairvajrakalpaiḥ sudāruṇaiḥ| dārayanti sma saṃkruddhā meghā iva mahāgirim||

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव मूर्छितः। शरवर्षं महाघोरं तेषां मर्मस्वपातयत्॥

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgniriva mūrchitaḥ| śaravarṣaṃ mahāghoraṃ teṣāṃ marmasvapātayat||

मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च। पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीमहतीरपि॥ पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः। अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः॥

musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca| paṭṭiśāṃścaiva śaktīśca śataghnīmahatīrapi|| pātayāmāsa durdharṣasteṣāmupari viṣṭhitaḥ| apaviddhāstu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ||

ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातिनः। महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराः षष्टिहायनाः॥

tatastenaiva sahasā sīdanti sma padātinaḥ| mahāpaṅkamivāsādya kuñjarāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ||

सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्स महाबलः। ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा॥

sīdamānānsutāndṛṣṭvā vihvalānsa mahābalaḥ| nanāda rāvaṇo harṣānmahānambudharo yathā||

ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान्। नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः।॥

tato rakṣo mahānādānmuktvā hanti sma vāruṇān| nānāpraharaṇopetairdhārāpātairivāmbudaḥ|||

ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले। रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः॥

tataste vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale| raṇātsvapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇyeva praveśitāḥ||

तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम्। रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहासो नाम वारुणः॥

tānabravīttato rakṣo varuṇāya nivedyatām| rāvaṇaṃ tvabravīnmantrī prahāso nāma vāruṇaḥ||

गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः। गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ॥

gataḥ khalu mahārājo brahmalokaṃ jaleśvaraḥ| gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvamāhvayase yudhi ||

तत्किं तव यथा वीर परिश्रम्य गते नृपे। ये तु संनिहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः॥

tatkiṃ tava yathā vīra pariśramya gate nṛpe| ye tu saṃnihitā vīrāḥ kumārāste parājitāḥ||

राक्षसेन्द्रस्तु. तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः। हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात्॥

rākṣasendrastu. tacchrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ| harṣānnādaṃ vimuñcanvai niṣkrānto varuṇālayāt||

आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः। लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ।॥

āgatastu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ| laṅkāmabhimukho rakṣo nabhastalagato yayau|||

ततोऽश्मनगरं भूयो विचेरुयुद्धदुर्मदाः। यत्रापश्यद्दशग्रीवो गृहं परमभास्वरम्॥ वैदूर्यतोरणाकीर्णं मुक्ताजालविभूषितम्। सुवर्णस्तम्भगहनं वेदिकाभिः समन्ततः॥

tato'śmanagaraṃ bhūyo viceruyuddhadurmadāḥ| yatrāpaśyaddaśagrīvo gṛhaṃ paramabhāsvaram|| vaidūryatoraṇākīrṇaṃ muktājālavibhūṣitam| suvarṇastambhagahanaṃ vedikābhiḥ samantataḥ||

वज्रस्फटिकसोपानं किङ्किणीजालसंवृतम्। बह्वासनयुतं रम्यं महेन्द्रभवनोपमम्॥

vajrasphaṭikasopānaṃ kiṅkiṇījālasaṃvṛtam| bahvāsanayutaṃ ramyaṃ mahendrabhavanopamam||

दृष्ट्वा गृहवरं रम्यं दशग्रीवः प्रतापवान्। कस्येदं भवनं रम्यं मेरुमन्दरसंनिभम्॥

dṛṣṭvā gṛhavaraṃ ramyaṃ daśagrīvaḥ pratāpavān| kasyedaṃ bhavanaṃ ramyaṃ merumandarasaṃnibham||

गच्छ प्रहस्त शीघ्रं त्वं जानीष्व भवनोत्तमम्। एवमुक्तः प्रहस्तस्तु प्रविवेश गृहोत्तमम्॥ निःशून्यं प्रेक्षत वरं पुनः कक्ष्यान्तरे ययौ। सप्तकक्ष्यान्तरं गत्वा ततो ज्वालामपश्यत॥

gaccha prahasta śīghraṃ tvaṃ jānīṣva bhavanottamam| evamuktaḥ prahastastu praviveśa gṛhottamam|| niḥśūnyaṃ prekṣata varaṃ punaḥ kakṣyāntare yayau| saptakakṣyāntaraṃ gatvā tato jvālāmapaśyata||

ततो दृष्टः पुमांस्तत्र हृष्टो हासं मुमोच सः। श्रुत्वा स तु महाहासमूर्ध्वरोमाभवत्तदा॥ ज्वालामध्ये स्थितस्तत्र हेममाली विमोहितः। आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः साक्षादिव यमः स्थितः॥

tato dṛṣṭaḥ pumāṃstatra hṛṣṭo hāsaṃ mumoca saḥ| śrutvā sa tu mahāhāsamūrdhvaromābhavattadā|| jvālāmadhye sthitastatra hemamālī vimohitaḥ| āditya iva duṣprekṣyaḥ sākṣādiva yamaḥ sthitaḥ||

तथा दृष्ट्वा तु वृत्तान्त त्वरमाणो विनिर्गतः। विनिर्गम्याब्रवीत्सर्वं रावणाय निशाचरः॥ अथ राम दशग्रीवः पुष्पकादवरुह्य सः। प्रवेष्टुमिच्छन्वेश्माथ भिन्नाञ्जनचयोपमः॥

tathā dṛṣṭvā tu vṛttānta tvaramāṇo vinirgataḥ| vinirgamyābravītsarvaṃ rāvaṇāya niśācaraḥ|| atha rāma daśagrīvaḥ puṣpakādavaruhya saḥ| praveṣṭumicchanveśmātha bhinnāñjanacayopamaḥ||

चन्द्रमौलिर्वपुष्प॑श्च पुरुषोऽस्याग्रतः स्थितः। द्वारमावृत्य सहसा ज्वालाजिह्वो भयानकः॥ रक्ताक्षश्चारुदशनो बिम्बोष्ठश्चारुदर्शनः। महाभीषणनासश्च कम्बुग्रीवो महाहनुः॥ रूढश्मश्चर्निगूढास्थिदंष्ट्रालो लोमहर्षणः।

candramaulirvapuṣpa̭śca puruṣo'syāgrataḥ sthitaḥ| dvāramāvṛtya sahasā jvālājihvo bhayānakaḥ|| raktākṣaścārudaśano bimboṣṭhaścārudarśanaḥ| mahābhīṣaṇanāsaśca kambugrīvo mahāhanuḥ|| rūḍhaśmaścarnigūḍhāsthidaṃṣṭrālo lomaharṣaṇaḥ|

गृहीत्वा लोहमुसलं द्वारं विष्टभ्य तिष्ठति॥ अथ संदर्शनात्तस्य ऊर्ध्वरोमा बभूव सः। हृदयं कम्पते चास्य वेपथुश्चाप्यजायत॥ निमित्तान्यमनोज्ञानि दृष्ट्वा राम व्यचिन्तयत्।

gṛhītvā lohamusalaṃ dvāraṃ viṣṭabhya tiṣṭhati|| atha saṃdarśanāttasya ūrdhvaromā babhūva saḥ| hṛdayaṃ kampate cāsya vepathuścāpyajāyata|| nimittānyamanojñāni dṛṣṭvā rāma vyacintayat|

अथ चिन्तयतस्तस्य स एव पुरुषोऽब्रवीत्॥ किं त्वं चिन्तयसे रक्षो ब्रूहि विस्रब्धमानसः। युद्धातिथ्यमहं वीर करिष्ये रजनीचर॥ एवमुक्त्वा स तद्रक्षः पुनर्वचनमब्रवीत्। योत्स्यसे बलिना सार्धमथवा मन्यसे कथम्॥ रावणोऽभिहितो भूय ऊर्ध्वरोमा व्यजायत। अथ धैर्य समालम्ब्य रावणो वाक्यमब्रवीत्॥ गृहेषु तिष्ठते को हि तद्रूहि वदतां वर। तेनैव सार्धं योत्स्यामि यथा वा मन्यते भवान्॥ स एनं पुनरप्याह दानवेन्द्रोऽत्र तिष्ठति।

atha cintayatastasya sa eva puruṣo'bravīt|| kiṃ tvaṃ cintayase rakṣo brūhi visrabdhamānasaḥ| yuddhātithyamahaṃ vīra kariṣye rajanīcara|| evamuktvā sa tadrakṣaḥ punarvacanamabravīt| yotsyase balinā sārdhamathavā manyase katham|| rāvaṇo'bhihito bhūya ūrdhvaromā vyajāyata| atha dhairya samālambya rāvaṇo vākyamabravīt|| gṛheṣu tiṣṭhate ko hi tadrūhi vadatāṃ vara| tenaiva sārdhaṃ yotsyāmi yathā vā manyate bhavān|| sa enaṃ punarapyāha dānavendro'tra tiṣṭhati|

एष वै परमोदारः शूरः सत्यपराक्रमः॥ वीरो बहुगुणोपेतः पाशहस्त इवान्तकः। बालार्क इव तेजस्वी समरेष्वनिवर्तकः॥ अमर्षी दुर्जयो जेता बलवानगुणसागरः। प्रियंवदः संविभागी गुरुविप्रप्रियः सदा॥ कालाकाङ्क्षी महासत्त्वः सत्यवाक्सौम्यदर्शनः। दक्षः सर्वगुणोपेतः शूरः स्वाध्यायतत्परः॥

eṣa vai paramodāraḥ śūraḥ satyaparākramaḥ|| vīro bahuguṇopetaḥ pāśahasta ivāntakaḥ| bālārka iva tejasvī samareṣvanivartakaḥ|| amarṣī durjayo jetā balavānaguṇasāgaraḥ| priyaṃvadaḥ saṃvibhāgī guruviprapriyaḥ sadā|| kālākāṅkṣī mahāsattvaḥ satyavāksaumyadarśanaḥ| dakṣaḥ sarvaguṇopetaḥ śūraḥ svādhyāyatatparaḥ||

एष गच्छति वात्येष ज्वलते तपते तथा। देवैश्च भूतसबैश्च पन्नगैश्च च पतत्रिभिः॥ भयं यो नाभिजानाति तेन त्वं योद्धुमिच्छसि। बलिना यदि ते योद्धं रोचते राक्षसेश्वर॥ प्रविश त्वं महासत्त्व सङ्ग्रामं कुरु मा चिरम्। एवमुक्तो दशग्रीवः प्रविवेश यतो बलिः॥

eṣa gacchati vātyeṣa jvalate tapate tathā| devaiśca bhūtasabaiśca pannagaiśca ca patatribhiḥ|| bhayaṃ yo nābhijānāti tena tvaṃ yoddhumicchasi| balinā yadi te yoddhaṃ rocate rākṣaseśvara|| praviśa tvaṃ mahāsattva saṅgrāmaṃ kuru mā ciram| evamukto daśagrīvaḥ praviveśa yato baliḥ||

स विलोक्याथ लङ्केशं जहास दहनोपमः। आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः स्थितो दानवसत्तमः॥ अथ संदर्शनादेव बलिर्वे विश्वरूपवान्। स गृहीत्वा च तद्रक्ष उत्सङ्गे स्थाप्य चाब्रवीत्॥ दशग्रीव महाबाहो कं ते कामं करोम्यहम्। किमागमनकृत्यं ते ब्रूहि त्वं राक्षसेश्वर॥ एवमुक्तस्तु बलिना रावणो वाक्यमब्रवीत्।

sa vilokyātha laṅkeśaṃ jahāsa dahanopamaḥ| āditya iva duṣprekṣyaḥ sthito dānavasattamaḥ|| atha saṃdarśanādeva balirve viśvarūpavān| sa gṛhītvā ca tadrakṣa utsaṅge sthāpya cābravīt|| daśagrīva mahābāho kaṃ te kāmaṃ karomyaham| kimāgamanakṛtyaṃ te brūhi tvaṃ rākṣaseśvara|| evamuktastu balinā rāvaṇo vākyamabravīt|

श्रुतं मया महाभाग बद्धस्त्वं विष्णुना पुरा॥ सोऽहं मोक्षयितुं शक्तो बन्धनात्त्वां न संशयः। एवमुक्ते ततो हासं बलिर्मुक्त्वैनमब्रवीत्॥ श्रूयतामभिधास्यामि यत्त्वं पृच्छसि रावण। य एष पुरुषः श्यामो द्वारे तिष्ठति नित्यदा॥ एतेन दानवेन्द्राश्च तथान्ये बलवत्तराः। वशं नीता बलवता पूर्वे पूर्वतराश्च ये॥ बद्धः सोऽहमनेनैवं कृतान्तो दुरतिक्रमः। क एनं पुरुषो लोके वञ्चयिष्यति मानवः॥ सर्वभूतापहर्ता वै य एष द्वारि तिष्ठति। कर्ता कारयिता चैव धाता च भुवनेश्वरः॥ न त्वं वेद न चैवाहं भूतभव्यभवत्प्रभुः। कलिश्चैवैष कालश्च सर्वभूतापहारकः॥ लोकत्रयस्य सर्वस्य हर्ता स्रष्टा तथैव च। संहरत्येष भूतानि स्थावराणि चराणि श्व॥

śrutaṃ mayā mahābhāga baddhastvaṃ viṣṇunā purā|| so'haṃ mokṣayituṃ śakto bandhanāttvāṃ na saṃśayaḥ| evamukte tato hāsaṃ balirmuktvainamabravīt|| śrūyatāmabhidhāsyāmi yattvaṃ pṛcchasi rāvaṇa| ya eṣa puruṣaḥ śyāmo dvāre tiṣṭhati nityadā|| etena dānavendrāśca tathānye balavattarāḥ| vaśaṃ nītā balavatā pūrve pūrvatarāśca ye|| baddhaḥ so'hamanenaivaṃ kṛtānto duratikramaḥ| ka enaṃ puruṣo loke vañcayiṣyati mānavaḥ|| sarvabhūtāpahartā vai ya eṣa dvāri tiṣṭhati| kartā kārayitā caiva dhātā ca bhuvaneśvaraḥ|| na tvaṃ veda na caivāhaṃ bhūtabhavyabhavatprabhuḥ| kaliścaivaiṣa kālaśca sarvabhūtāpahārakaḥ|| lokatrayasya sarvasya hartā sraṣṭā tathaiva ca| saṃharatyeṣa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi śva||

पुनश्च सृजते सर्वमनाद्यन्तं महेश्वरः। इष्टं चैव हि दत्तं च हुतं चैव निशाचर॥

punaśca sṛjate sarvamanādyantaṃ maheśvaraḥ| iṣṭaṃ caiva hi dattaṃ ca hutaṃ caiva niśācara||

सर्वमेव हि लोकेशो धाता गोप्ता न संशयः। नैवंविधं महद्भूतं विद्यते भुवनत्रये॥

sarvameva hi lokeśo dhātā goptā na saṃśayaḥ| naivaṃvidhaṃ mahadbhūtaṃ vidyate bhuvanatraye||

अहं त्वं चैव पौलस्त्य ये चान्ये पूर्ववत्तराः। नेता ह्येषां महद्भुतं पशुं रशनया यथा॥

ahaṃ tvaṃ caiva paulastya ye cānye pūrvavattarāḥ| netā hyeṣāṃ mahadbhutaṃ paśuṃ raśanayā yathā||

वृत्रो दनुः शुकः शंभुर्निशुम्भः शुम्भ एव च। कालनेमिश्च प्राह्लादिः कूटो वैरोचनो मृदुः॥ र्जुनौ च कंसश्च कैटभो मधुना सह। एते तपन्ति द्योतन्ति वान्ति वर्षन्ति चैव हि॥ सर्वैः ऋतुशतैरिष्टं सर्वस्तप्तं महत्तपः। सर्वे ते सुमहात्मानः सर्वे वै योगधर्मिणः॥ सर्वैरैश्चर्यमासाद्य भुक्तं भोगैर्महत्तरैः। दत्तमिष्टमधीतं च प्रजाश्च परिपालिताः॥

vṛtro danuḥ śukaḥ śaṃbhurniśumbhaḥ śumbha eva ca| kālanemiśca prāhlādiḥ kūṭo vairocano mṛduḥ|| rjunau ca kaṃsaśca kaiṭabho madhunā saha| ete tapanti dyotanti vānti varṣanti caiva hi|| sarvaiḥ ṛtuśatairiṣṭaṃ sarvastaptaṃ mahattapaḥ| sarve te sumahātmānaḥ sarve vai yogadharmiṇaḥ|| sarvairaiścaryamāsādya bhuktaṃ bhogairmahattaraiḥ| dattamiṣṭamadhītaṃ ca prajāśca paripālitāḥ||

स्वपक्षेष्वनुगोप्तारः प्रहन्तारः परेष्वपि। सामरेष्वपि लोकेषु नैतेषां विद्यते समम्॥ शूरास्त्वभिजनोपेताः शर्वशास्त्रार्थपारगाः। सर्वविद्याप्रवेत्तारः सङ्ग्रामेष्वनिवर्तकाः॥ सर्वैस्त्रिदशराज्यानि कारितानि महात्मभिः। युद्धे सुरगणाः शर्वे निर्जिताच सहस्रशः॥ देवानामप्रिये सक्ताः स्वपक्षपरिपालकाः। प्रमत्ताधोपसक्ताश्च बालार्कसमतेजसः॥ यस्तु देवान्प्रधर्षत तदेषां विष्णुरीश्वरः। उपायपूर्वकं नाशं स वेत्ता भगवान्हरिः॥ प्रादुर्भावं विकुरुते येनैतन्निधनं नयेत्। पुनरेवात्मनात्मानमधिष्ठाय स तिष्ठति॥ एवमेतेन देवेन दानवेन्द्रा महात्मना। ते हि सर्वे क्षयं नीता बलिनः कामरूपिणः॥ समरे च दुराधर्षाः श्रूयन्ते येऽपराजिताः। तेऽपि नीता महद्भूताः कृतान्तबलचोदिताः॥

svapakṣeṣvanugoptāraḥ prahantāraḥ pareṣvapi| sāmareṣvapi lokeṣu naiteṣāṃ vidyate samam|| śūrāstvabhijanopetāḥ śarvaśāstrārthapāragāḥ| sarvavidyāpravettāraḥ saṅgrāmeṣvanivartakāḥ|| sarvaistridaśarājyāni kāritāni mahātmabhiḥ| yuddhe suragaṇāḥ śarve nirjitāca sahasraśaḥ|| devānāmapriye saktāḥ svapakṣaparipālakāḥ| pramattādhopasaktāśca bālārkasamatejasaḥ|| yastu devānpradharṣata tadeṣāṃ viṣṇurīśvaraḥ| upāyapūrvakaṃ nāśaṃ sa vettā bhagavānhariḥ|| prādurbhāvaṃ vikurute yenaitannidhanaṃ nayet| punarevātmanātmānamadhiṣṭhāya sa tiṣṭhati|| evametena devena dānavendrā mahātmanā| te hi sarve kṣayaṃ nītā balinaḥ kāmarūpiṇaḥ|| samare ca durādharṣāḥ śrūyante ye'parājitāḥ| te'pi nītā mahadbhūtāḥ kṛtāntabalacoditāḥ||

एवमुक्त्वाथ प्रोवाच राक्षसं दानवेश्वरः। यदेतद् दृश्यते वीर चक्रं दीप्तानलोपमम्॥ एतद्गृहीत्वा गच्छ त्वं मम पार्श्व महाबल। ततोऽहं तव व्याख्यास्ये मुक्तिकारणमव्ययम्॥ तत्कुरुष्व महाबाहो सा विलम्बस्व रावण। एतच्छ्रुत्वा गतो रक्षः प्रहसंश्च महाबलः॥ यत्र स्थितं महादिव्यं कुण्डलं रघुनन्दन। लीलयोत्पाटनं चक्रे रावणो बलदर्पितः॥ न च चालयितुं शक्तो रावणोऽभूत्कथंचन। लज्जया स पुनर्भूयो यत्नं चक्रे महाबलः॥

evamuktvātha provāca rākṣasaṃ dānaveśvaraḥ| yadetad dṛśyate vīra cakraṃ dīptānalopamam|| etadgṛhītvā gaccha tvaṃ mama pārśva mahābala| tato'haṃ tava vyākhyāsye muktikāraṇamavyayam|| tatkuruṣva mahābāho sā vilambasva rāvaṇa| etacchrutvā gato rakṣaḥ prahasaṃśca mahābalaḥ|| yatra sthitaṃ mahādivyaṃ kuṇḍalaṃ raghunandana| līlayotpāṭanaṃ cakre rāvaṇo baladarpitaḥ|| na ca cālayituṃ śakto rāvaṇo'bhūtkathaṃcana| lajjayā sa punarbhūyo yatnaṃ cakre mahābalaḥ||

उत्क्षिप्तमात्रे दिव्ये च पपात भुवि राक्षसः। छिन्नमूलो यथा शालो रुधिरौघपरिप्लुतः॥

utkṣiptamātre divye ca papāta bhuvi rākṣasaḥ| chinnamūlo yathā śālo rudhiraughapariplutaḥ||

एतस्मिन्नन्तरे जज्ञे शब्दः पुष्पकसंभवः। राक्षसेन्द्रस्य सचिवैर्मुक्तो हाहाकृतो महान्॥

etasminnantare jajñe śabdaḥ puṣpakasaṃbhavaḥ| rākṣasendrasya sacivairmukto hāhākṛto mahān||

ततो रक्षा मुहूर्तेन चेतनां लभ्य चोत्थितम्। लजशवनतीभूयं बलिर्वाक्यमुवाच ह॥

tato rakṣā muhūrtena cetanāṃ labhya cotthitam| lajaśavanatībhūyaṃ balirvākyamuvāca ha||

आगच्छ राक्षसश्रेष्ठ वाक्यं शृणु मयोदितम्। यत्त्वया चोद्यतं वीर कुण्डलं मणिभूषितम्॥ एतद्धि पूर्वजस्यासीत्कर्णाभरणमीक्ष्यताम्। एतत्पतितवचैवमत्र भूमौ महाबल॥ अन्यत्पर्वतसानौ हि पतितं कुण्डलादनु। मुकुटं वेदिसामीप्ये पतितं युध्यतो भुवि॥

āgaccha rākṣasaśreṣṭha vākyaṃ śṛṇu mayoditam| yattvayā codyataṃ vīra kuṇḍalaṃ maṇibhūṣitam|| etaddhi pūrvajasyāsītkarṇābharaṇamīkṣyatām| etatpatitavacaivamatra bhūmau mahābala|| anyatparvatasānau hi patitaṃ kuṇḍalādanu| mukuṭaṃ vedisāmīpye patitaṃ yudhyato bhuvi||

हिरण्यकशिपोः पूर्वं मम पूर्वपितामहात्। न तस्य कालो मृत्युर्वा न व्याधिर्न विहिंसकाः॥ न दिवा मरणं तस्य न रात्री संध्ययोर्नहि। न शुष्केण न चाट्टैण न च शस्त्रेण केनचित्॥ विद्यते राक्षसश्रेष्ठ तस्य नास्त्रेण केनचित्। प्रह्लादेन समं चक्रे वादं परमदारुणम्॥ तस्य वादे समुत्पन्ने धीरो लोकभयंकरः। सर्ववर्यस्य वीरस्य प्रह्लादस्य महात्मनः॥ उत्पन्नो राक्षसश्रेष्ठ नृसिंहाकृतिरूपधृक्। दृष्टं च तेन रौद्रेण क्षुब्धं सर्वमशेषतः॥

hiraṇyakaśipoḥ pūrvaṃ mama pūrvapitāmahāt| na tasya kālo mṛtyurvā na vyādhirna vihiṃsakāḥ|| na divā maraṇaṃ tasya na rātrī saṃdhyayornahi| na śuṣkeṇa na cāṭṭaiṇa na ca śastreṇa kenacit|| vidyate rākṣasaśreṣṭha tasya nāstreṇa kenacit| prahlādena samaṃ cakre vādaṃ paramadāruṇam|| tasya vāde samutpanne dhīro lokabhayaṃkaraḥ| sarvavaryasya vīrasya prahlādasya mahātmanaḥ|| utpanno rākṣasaśreṣṭha nṛsiṃhākṛtirūpadhṛk| dṛṣṭaṃ ca tena raudreṇa kṣubdhaṃ sarvamaśeṣataḥ||

तत उद्धृत्य बाहुभ्यां नखैर्निन्ये यमक्षयम्। एष तिष्ठति द्वारस्थो वासुदेवो निरञ्जनः॥ तस्य देवाधिदेवस्य गदतो मे शृणुष्व ह। वाक्यं परमभावेन यदि ते वर्तते हृदि॥ इन्द्राणां च सहस्राणि सुराणामयुतानि च। ऋषीणां चैव मुख्यानां शतान्यब्दसहस्रशः॥ वशं नीतानि सर्वाणि य एष द्वारि तिष्ठति। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

tata uddhṛtya bāhubhyāṃ nakhairninye yamakṣayam| eṣa tiṣṭhati dvārastho vāsudevo nirañjanaḥ|| tasya devādhidevasya gadato me śṛṇuṣva ha| vākyaṃ paramabhāvena yadi te vartate hṛdi|| indrāṇāṃ ca sahasrāṇi surāṇāmayutāni ca| ṛṣīṇāṃ caiva mukhyānāṃ śatānyabdasahasraśaḥ|| vaśaṃ nītāni sarvāṇi ya eṣa dvāri tiṣṭhati| tasya tadvacanaṃ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt||

मया प्रेतेश्वरो दृष्टः कृतान्तः सह मृत्युना। पाशहस्तो महाज्वाल ऊर्ध्वरोमा भयानकः॥ दंष्ट्रालो विद्युजिहश्च सर्पवृश्चिकरोमवान्। रक्ताक्षो भीमवेगश्च सर्वसत्त्वभयंकरः॥ आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वनिवर्तकः। पापानां शासिता चैव स मया युधि निर्जितः॥ न च मे तत्र भी: काचिद्यथा वा दानवेश्वर। एनं तु नाभिजानामि तद्भवान्वक्तुमर्हति॥

mayā preteśvaro dṛṣṭaḥ kṛtāntaḥ saha mṛtyunā| pāśahasto mahājvāla ūrdhvaromā bhayānakaḥ|| daṃṣṭrālo vidyujihaśca sarpavṛścikaromavān| raktākṣo bhīmavegaśca sarvasattvabhayaṃkaraḥ|| āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣvanivartakaḥ| pāpānāṃ śāsitā caiva sa mayā yudhi nirjitaḥ|| na ca me tatra bhī: kācidyathā vā dānaveśvara| enaṃ tu nābhijānāmi tadbhavānvaktumarhati||

रावणस्य वचः श्रुत्वा बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत्। एष त्रैलोक्यधाता च हरिर्नारायणः प्रभुः॥ अनन्तः कपिलो जिष्णुर्नरसिंहो महाद्युतिः। ऋतुधामा सुधामा च पाशहस्तो भयानकः॥ द्वादशादित्यसदृशः पुराणपुरुषोत्तमः। नीलजीमूतसंकाशः सुरनाथः सुरोत्तमः॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā balirvairocano'bravīt| eṣa trailokyadhātā ca harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ|| anantaḥ kapilo jiṣṇurnarasiṃho mahādyutiḥ| ṛtudhāmā sudhāmā ca pāśahasto bhayānakaḥ|| dvādaśādityasadṛśaḥ purāṇapuruṣottamaḥ| nīlajīmūtasaṃkāśaḥ suranāthaḥ surottamaḥ||

ज्वालामाली महाबाहो योगी भक्तजनप्रियः। एष धारयते लोकानेष वै सृजते प्रभुः॥ एष संहरते चैव कालो भूत्वा महाबलः। एष यज्ञश्च याज्यश्च चक्रायुधधरो हरिः॥ सर्वदेवमयश्चैव सर्वभूतमयस्तथा। सर्वलोकमयश्चैव सर्वज्ञानमयस्तथा॥

jvālāmālī mahābāho yogī bhaktajanapriyaḥ| eṣa dhārayate lokāneṣa vai sṛjate prabhuḥ|| eṣa saṃharate caiva kālo bhūtvā mahābalaḥ| eṣa yajñaśca yājyaśca cakrāyudhadharo hariḥ|| sarvadevamayaścaiva sarvabhūtamayastathā| sarvalokamayaścaiva sarvajñānamayastathā||

सर्वरूपी महारूपी बलदेवो महाभुजः। वीरहा वीर चक्षुष्मांस्त्रैलोक्यगुरुरव्ययः॥ एनं मुनिगणाः सर्वे चिन्तयन्तीह मोक्षिणः। य एनं वेति पुरुषं न च पापैर्विलिप्यते॥ स्मृत्वा स्तुत्वा तथेष्ट्वा च सर्वमस्मादवाप्यते। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रावणो निर्ययौ तदा॥ क्रोधसंरक्तनयन उद्यतास्त्रो महाबलः। तथाभूतं च तं दृष्ट्वा हरिर्मुसलधृक्प्रभुः॥

sarvarūpī mahārūpī baladevo mahābhujaḥ| vīrahā vīra cakṣuṣmāṃstrailokyagururavyayaḥ|| enaṃ munigaṇāḥ sarve cintayantīha mokṣiṇaḥ| ya enaṃ veti puruṣaṃ na ca pāpairvilipyate|| smṛtvā stutvā tatheṣṭvā ca sarvamasmādavāpyate| etacchrutvā tu vacanaṃ rāvaṇo niryayau tadā|| krodhasaṃraktanayana udyatāstro mahābalaḥ| tathābhūtaṃ ca taṃ dṛṣṭvā harirmusaladhṛkprabhuḥ||

यैनं हन्म्यधुना पापं चिन्तयित्वेति रूपधृक् । अन्तर्धानं गतो राम ब्रह्मणः प्रियकाम्यया॥ न च तं पुरुषं तत्र पश्यते रजनीचरः। हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रामवरुणालयात्।। येनैव संप्रविष्टः स पथा तेनैव निर्ययौ॥

yainaṃ hanmyadhunā pāpaṃ cintayitveti rūpadhṛk | antardhānaṃ gato rāma brahmaṇaḥ priyakāmyayā|| na ca taṃ puruṣaṃ tatra paśyate rajanīcaraḥ| harṣānnādaṃ vimuñcanvai niṣkrāmavaruṇālayāt|| yenaiva saṃpraviṣṭaḥ sa pathā tenaiva niryayau||

अथ संचिन्त्य लङ्केशः सूर्यलोकं जगाम ह। मेरुशृङ्गे वरे रम्ये उषित्वा तत्र शर्वरीम्॥

atha saṃcintya laṅkeśaḥ sūryalokaṃ jagāma ha| meruśṛṅge vare ramye uṣitvā tatra śarvarīm||

पुष्पकं तत्समारुह रवेस्तुरगसंनिभम्। नानापातगतिर्दिव्यं विहारवियति स्थितम्॥ यत्रापश्यद्रविं देवं सर्वतेजोमयं शुभम्। वरकाञ्चनकेयूररत्नाम्बरविभूषितम्॥

puṣpakaṃ tatsamāruha ravesturagasaṃnibham| nānāpātagatirdivyaṃ vihāraviyati sthitam|| yatrāpaśyadraviṃ devaṃ sarvatejomayaṃ śubham| varakāñcanakeyūraratnāmbaravibhūṣitam||

कुण्डलाभ्यां शुभाभ्यां तु भ्राजन्मुखविकासितम्। केयूरनिष्काभरणं रक्तमालावलम्बिनम्॥

kuṇḍalābhyāṃ śubhābhyāṃ tu bhrājanmukhavikāsitam| keyūraniṣkābharaṇaṃ raktamālāvalambinam||

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गं सहस्रकिरणोज्ज्वलम्। तमादिदेवमादित्यमुचैःश्रवसवाहनम्॥ अनाद्यन्तममध्यं च लोकसाक्षिं जगत्पतिम्। तं दृष्ट्वा प्रवरं देवं रावणो रक्षसां वरः॥ स प्रहस्तमुवाचाथ रवितेजोबलार्दितः। गच्छामात्य वदस्वैनं निदेशान्मम शासनम्॥ युद्धार्थं रावणः प्राप्तो युद्धं तस्य प्रदीयताम्। निर्जितोऽस्मीति वा बूहि पक्षमेकतरं कुरु॥

raktacandanadigdhāṅgaṃ sahasrakiraṇojjvalam| tamādidevamādityamucaiḥśravasavāhanam|| anādyantamamadhyaṃ ca lokasākṣiṃ jagatpatim| taṃ dṛṣṭvā pravaraṃ devaṃ rāvaṇo rakṣasāṃ varaḥ|| sa prahastamuvācātha ravitejobalārditaḥ| gacchāmātya vadasvainaṃ nideśānmama śāsanam|| yuddhārthaṃ rāvaṇaḥ prāpto yuddhaṃ tasya pradīyatām| nirjito'smīti vā būhi pakṣamekataraṃ kuru||

तस्य तद्वचनाद्रक्षः सूर्यस्यान्तिकमागमत्। पिङ्गलं दण्डिनं चैव पश्यते द्वारपालको॥

tasya tadvacanādrakṣaḥ sūryasyāntikamāgamat| piṅgalaṃ daṇḍinaṃ caiva paśyate dvārapālako||

ताभ्यामाख्याय तत्सर्वं रावणस्य विनिश्चयम्। तूष्णीमास्ते प्रहस्तस्तु तत्र तेजोंशुदीपितः॥ दण्डी गतो रवेः पार्श्व प्रणम्याख्यातवारवेः।

tābhyāmākhyāya tatsarvaṃ rāvaṇasya viniścayam| tūṣṇīmāste prahastastu tatra tejoṃśudīpitaḥ|| daṇḍī gato raveḥ pārśva praṇamyākhyātavāraveḥ|

श्रुत्वा तु सूर्यस्तद्वृत्तं दण्डिनो रावणस्य ह॥ उवाच वचनं धीमान्बुद्धिपूर्वं क्षपापहः। गच्छ दण्डिञ्जयस्वैनं निर्जितोऽस्मीति वा वद॥ यत्तेभिकाङ्कितं कार्षीः कंचित्कालं क्षपाचरम्। स गत्वा वचनात्तस्य राक्षसस्य महात्मनः॥ कथयामास तत्सर्वं सूर्योक्तवचनं तदा। स श्रुत्वा वचनं तस्य दण्डिनो राक्षसेश्वरः। घोषयित्वा जगामाथ स्वजयं राक्षसाधिपः॥

śrutvā tu sūryastadvṛttaṃ daṇḍino rāvaṇasya ha|| uvāca vacanaṃ dhīmānbuddhipūrvaṃ kṣapāpahaḥ| gaccha daṇḍiñjayasvainaṃ nirjito'smīti vā vada|| yattebhikāṅkitaṃ kārṣīḥ kaṃcitkālaṃ kṣapācaram| sa gatvā vacanāttasya rākṣasasya mahātmanaḥ|| kathayāmāsa tatsarvaṃ sūryoktavacanaṃ tadā| sa śrutvā vacanaṃ tasya daṇḍino rākṣaseśvaraḥ| ghoṣayitvā jagāmātha svajayaṃ rākṣasādhipaḥ||

अथ संचिन्त्य लङ्केशः सोमलोकं जगाम ह। मेशृङ्गवरे रम्ये रजनीमुष्य वीर्यवान्॥ अथ स्यन्दनमारूढो दिव्यस्रगनुलेपनः। अप्सरोगणमुख्येन सेव्यमानस्तु गच्छति॥ रतिश्रान्तोऽप्सरोङ्केषु चुम्बित: स विबुध्यते। दृष्टस्तु पुरुषस्तेन दृष्ट्वा कौतूहलान्वितः॥

atha saṃcintya laṅkeśaḥ somalokaṃ jagāma ha| meśṛṅgavare ramye rajanīmuṣya vīryavān|| atha syandanamārūḍho divyasraganulepanaḥ| apsarogaṇamukhyena sevyamānastu gacchati|| ratiśrānto'psaroṅkeṣu cumbita: sa vibudhyate| dṛṣṭastu puruṣastena dṛṣṭvā kautūhalānvitaḥ||

अथापश्यदृषि तत्र दृष्ट्वा चैवमुवाच तम्। स्वागतं तव देवर्षे कालेनैवागतो ह्यसि॥ कोऽयं स्यन्दनमारूढो हप्सरोगणसेवितः। निर्लज्ज इव संयाति भयस्थानं न विन्दति॥ रावणेनैवमुक्तस्तु पर्वतो वाक्यमब्रवीत्। शृणु वत्स यथातत्त्वं वक्ष्ये चाहं महामते॥

athāpaśyadṛṣi tatra dṛṣṭvā caivamuvāca tam| svāgataṃ tava devarṣe kālenaivāgato hyasi|| ko'yaṃ syandanamārūḍho hapsarogaṇasevitaḥ| nirlajja iva saṃyāti bhayasthānaṃ na vindati|| rāvaṇenaivamuktastu parvato vākyamabravīt| śṛṇu vatsa yathātattvaṃ vakṣye cāhaṃ mahāmate||

अनेन निर्जिता लोका ब्रह्मा चैवाभितोषितः। एष गच्छति मोक्षाया सुसुखं स्थानमुत्तमम्॥ तपसा निर्जिता यद्वद्भवता राक्षसाधिप। प्रयाति पुण्यकृत्तद्वत्सोमं पीत्वा न संशयः॥

anena nirjitā lokā brahmā caivābhitoṣitaḥ| eṣa gacchati mokṣāyā susukhaṃ sthānamuttamam|| tapasā nirjitā yadvadbhavatā rākṣasādhipa| prayāti puṇyakṛttadvatsomaṃ pītvā na saṃśayaḥ||

त्वं तु राक्षसशार्दूल शूरः सत्यपराक्रमः। नैवेदृशेषु क्रुद्ध्यन्ति बलिनो धर्मचारिषु॥ अथापश्यद्रथवरं महाकायं महौजसम्। जाज्वल्यमानं वपुषा गीतवादित्रनिःस्वनैः॥ क्कै ष गच्छति देवर्षे भ्राजमानो महाद्युतिः। किन्नरैश्च प्रगायद्भिर्नृत्यद्भिश्च मनोरमम्॥

tvaṃ tu rākṣasaśārdūla śūraḥ satyaparākramaḥ| naivedṛśeṣu kruddhyanti balino dharmacāriṣu|| athāpaśyadrathavaraṃ mahākāyaṃ mahaujasam| jājvalyamānaṃ vapuṣā gītavāditraniḥsvanaiḥ|| kkai ṣa gacchati devarṣe bhrājamāno mahādyutiḥ| kinnaraiśca pragāyadbhirnṛtyadbhiśca manoramam||

श्रुत्वा चैनमुवाचाथ पर्वतो मुनिसत्तमः। एष शूरो रणे योद्धा संग्रामेष्वनिवर्तकः॥ युध्यमानस्तथैवेष प्रहारैर्जर्जरीकृतः। कृती शूरो रणे जेता स्वाम्यर्थे त्यक्तजीवितः॥ संग्रामे निहतोऽमित्रैर्हत्वा च सरमे बहून्। इन्द्रस्यातिथिरेवैष अथ वा यत्र गच्छति॥ नृत्यगीतपरैर्लोकः सेव्यते नरसत्तमः। पप्रच्छ रावणो भूयः कोऽयं यात्यर्कसंनिभः॥ रावणस्य वचः श्रुत्वा पर्वतो वाक्यमब्रवीत्। य एष दृश्यते राजन्विमाने सर्वकाञ्चने॥ पर्वतस्य वचः श्रुत्वा अप्सरोगणसंयुक्ते पूर्णचन्द्रनिभाननः। सुवर्णदो महाराज विचित्राभरणाम्बरः॥ एष गच्छति शीघ्रण यानेन तु महाद्युति। रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

śrutvā cainamuvācātha parvato munisattamaḥ| eṣa śūro raṇe yoddhā saṃgrāmeṣvanivartakaḥ|| yudhyamānastathaiveṣa prahārairjarjarīkṛtaḥ| kṛtī śūro raṇe jetā svāmyarthe tyaktajīvitaḥ|| saṃgrāme nihato'mitrairhatvā ca sarame bahūn| indrasyātithirevaiṣa atha vā yatra gacchati|| nṛtyagītaparairlokaḥ sevyate narasattamaḥ| papraccha rāvaṇo bhūyaḥ ko'yaṃ yātyarkasaṃnibhaḥ|| rāvaṇasya vacaḥ śrutvā parvato vākyamabravīt| ya eṣa dṛśyate rājanvimāne sarvakāñcane|| parvatasya vacaḥ śrutvā apsarogaṇasaṃyukte pūrṇacandranibhānanaḥ| suvarṇado mahārāja vicitrābharaṇāmbaraḥ|| eṣa gacchati śīghraṇa yānena tu mahādyuti| rāvaṇo vākyamabravīt||

एते वै यान्ति राजानो ब्रूहि त्वमृषिसत्तम। को ह्यत्र याचितो दद्याद्युद्धातिथ्यं ममा ध वै॥ तं ममाख्याहि धर्मज्ञ पिता मे त्वं हि धर्मतः। एवमुक्तः प्रत्युवाच रावणं पर्वतस्तदा॥ स्वर्गार्थिनो महाराज नैते युद्धार्थिनो नृपाः। वक्ष्यामि ते महाभाग यस्ते युद्धं प्रदास्यति॥ स तु राजा महातेजा: सप्तद्वीपेश्वरो महान्। मांधातेत्यभिविख्यातः स ते युद्धं प्रदास्यति॥ पर्वतस्य वचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्। कृतोऽसौ तिष्ठते राजा तत्समाचक्ष्व सुव्रत॥ सोऽहं यास्यामि तत्रैव यत्रासौ नरपुंगवः। रावणस्य वचः श्रुत्वा मुनिर्वचनमब्रवीत्॥ युवनाश्वसुतो राजा मांधाता राजसत्तमः। सप्तद्वीपससुद्रान्तां जित्वेहाभ्यागमिष्यति॥

ete vai yānti rājāno brūhi tvamṛṣisattama| ko hyatra yācito dadyādyuddhātithyaṃ mamā dha vai|| taṃ mamākhyāhi dharmajña pitā me tvaṃ hi dharmataḥ| evamuktaḥ pratyuvāca rāvaṇaṃ parvatastadā|| svargārthino mahārāja naite yuddhārthino nṛpāḥ| vakṣyāmi te mahābhāga yaste yuddhaṃ pradāsyati|| sa tu rājā mahātejā: saptadvīpeśvaro mahān| māṃdhātetyabhivikhyātaḥ sa te yuddhaṃ pradāsyati|| parvatasya vacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt| kṛto'sau tiṣṭhate rājā tatsamācakṣva suvrata|| so'haṃ yāsyāmi tatraiva yatrāsau narapuṃgavaḥ| rāvaṇasya vacaḥ śrutvā munirvacanamabravīt|| yuvanāśvasuto rājā māṃdhātā rājasattamaḥ| saptadvīpasasudrāntāṃ jitvehābhyāgamiṣyati||

अथापश्यन्महाबाहुस्त्रैलोक्य वरदर्पितः। अयोध्यायाः पतिं वीरं मांधातारं नृपोत्तमम्॥ सप्तद्वीपाधिपं यान्तं चन्दनेन विराजता। काञ्चनेन विचित्रेण माहेन्द्राभेण भास्वता॥ जाज्वल्यमानं रूपेण दिव्यगन्धानुलेपनम्। तमुवाच दशग्रीवो युद्ध मे दीयतामिति॥ एवमुक्तो दशग्रीवं प्रहस्येदमुवाच ह। यदि ते जीवितं नेष्टं ततो युद्ध्यस्व राक्षस॥

athāpaśyanmahābāhustrailokya varadarpitaḥ| ayodhyāyāḥ patiṃ vīraṃ māṃdhātāraṃ nṛpottamam|| saptadvīpādhipaṃ yāntaṃ candanena virājatā| kāñcanena vicitreṇa māhendrābheṇa bhāsvatā|| jājvalyamānaṃ rūpeṇa divyagandhānulepanam| tamuvāca daśagrīvo yuddha me dīyatāmiti|| evamukto daśagrīvaṃ prahasyedamuvāca ha| yadi te jīvitaṃ neṣṭaṃ tato yuddhyasva rākṣasa||

मांधातुर्वचनं श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्। वरुणस्य कुबेरस्य यमस्यापि न विव्यथे॥ किं पुनर्मानुषात्त्वत्तो रावणो भयमाविशेत्। एवमुक्त्वा राक्षसेन्द्रः क्रोधात्संप्रज्वनिव॥ आज्ञापयामास तदा राक्षसान्युद्धदुर्मदान्। अथ क्रुद्धास्तु सचिवा रावणस्य दुरात्मनः॥ ववर्षुः शरजालानि क्रुद्धा युद्धविशारदाः। अथ राज्ञा बलवता कङ्कपत्रैः शिलाशितैः॥ इषुभिस्ताडिताः सर्वे प्रहस्तशुकसारणाः। महोदरविरूपाक्षा हकम्पनपुरोगमा:॥ अथ प्रहस्तस्तु नृपमिषुवर्षेरवाकिरत्। अप्राप्तानेव तान्पर्वान्प्रचिच्छेद नृपोत्तमः॥ भृशुण्डीभिश्च भल्लैश्च भिन्दिपालैश्च तोमरैः। नरराजेन दह्यन्ते तृणभारा इवाग्निना॥ ततो नृपवरः क्रुद्धः पञ्चभिः प्रबिभेद तम्। तोमरैश्च महावेगैः पुनः क्रौञ्चमिवाग्निजः॥

māṃdhāturvacanaṃ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt| varuṇasya kuberasya yamasyāpi na vivyathe|| kiṃ punarmānuṣāttvatto rāvaṇo bhayamāviśet| evamuktvā rākṣasendraḥ krodhātsaṃprajvaniva|| ājñāpayāmāsa tadā rākṣasānyuddhadurmadān| atha kruddhāstu sacivā rāvaṇasya durātmanaḥ|| vavarṣuḥ śarajālāni kruddhā yuddhaviśāradāḥ| atha rājñā balavatā kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ|| iṣubhistāḍitāḥ sarve prahastaśukasāraṇāḥ| mahodaravirūpākṣā hakampanapurogamā:|| atha prahastastu nṛpamiṣuvarṣeravākirat| aprāptāneva tānparvānpraciccheda nṛpottamaḥ|| bhṛśuṇḍībhiśca bhallaiśca bhindipālaiśca tomaraiḥ| nararājena dahyante tṛṇabhārā ivāgninā|| tato nṛpavaraḥ kruddhaḥ pañcabhiḥ prabibheda tam| tomaraiśca mahāvegaiḥ punaḥ krauñcamivāgnijaḥ||

ततो मुहुर्धापयित्वा मुद्गरं यमसंनिभम्। प्राहरत्सोऽतिवेगेन राक्षसस्य रथं प्रति॥ स पपात महावेगो मुद्गरो वसंनिभः। स तूर्णं पातितस्तेन रावणः शक्रकेतुवत्॥

tato muhurdhāpayitvā mudgaraṃ yamasaṃnibham| prāharatso'tivegena rākṣasasya rathaṃ prati|| sa papāta mahāvego mudgaro vasaṃnibhaḥ| sa tūrṇaṃ pātitastena rāvaṇaḥ śakraketuvat||

तदा स नृपतिः प्रीत्या हर्षोद्गतबलो बभौ। सकलेन्दुकलाः स्पृष्ट्वा यथाम्बु लवणाम्भसः॥ ततो रक्षोबलं सर्वं हाहाभूतमचेतनम्। परिवार्याथ तं तस्थौ राक्षसेन्द्रं समन्ततः॥

tadā sa nṛpatiḥ prītyā harṣodgatabalo babhau| sakalendukalāḥ spṛṣṭvā yathāmbu lavaṇāmbhasaḥ|| tato rakṣobalaṃ sarvaṃ hāhābhūtamacetanam| parivāryātha taṃ tasthau rākṣasendraṃ samantataḥ||

ततश्चिरात्समाश्वस्य रावणो लोकरावणः। मांधातुः पीडयामास देहं लङ्केश्वरो भृशम्॥ मूर्छितं तु नृपं दृष्ट्वा प्रहृष्टास्ते निशाचराः। चुक्रुशुः सिंहनादांश्च प्रक्ष्वेलन्तो महाबलाः॥

tataścirātsamāśvasya rāvaṇo lokarāvaṇaḥ| māṃdhātuḥ pīḍayāmāsa dehaṃ laṅkeśvaro bhṛśam|| mūrchitaṃ tu nṛpaṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭāste niśācarāḥ| cukruśuḥ siṃhanādāṃśca prakṣvelanto mahābalāḥ||

लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन अयोध्याधिपतिस्तदा। तं मन्त्रिभिः शत्रु पूज्यमानं निशाचरैः॥ जातकोपो दुराधर्षश्चन्द्रार्कसदृशद्युतिः। महता शरवर्षेण पातयद्राक्षसं बलम्॥ चापस्यैव निनादेन तस्य बाणरवेण च। संचचाल ततः सैन्यमुद्भूत इव सागरः॥ ताद्धमभवद्धोरं नरराक्षससंकुलम्। अथाविष्टो महात्मानौ नरराक्षससत्तमौ॥ कार्मुकासिधरौ वीरौ वीरासनगतौ तदा। मांधाता रावणं चैव रावणश्चैव तं नृपम्॥ क्रोधेन महताविष्टौ शरवर्ष मुमोचतुः। तौ परस्परसंक्षोभात्प्रहारैः क्षतविक्षतौ॥

labdhasaṃjño muhūrtena ayodhyādhipatistadā| taṃ mantribhiḥ śatru pūjyamānaṃ niśācaraiḥ|| jātakopo durādharṣaścandrārkasadṛśadyutiḥ| mahatā śaravarṣeṇa pātayadrākṣasaṃ balam|| cāpasyaiva ninādena tasya bāṇaraveṇa ca| saṃcacāla tataḥ sainyamudbhūta iva sāgaraḥ|| tāddhamabhavaddhoraṃ nararākṣasasaṃkulam| athāviṣṭo mahātmānau nararākṣasasattamau|| kārmukāsidharau vīrau vīrāsanagatau tadā| māṃdhātā rāvaṇaṃ caiva rāvaṇaścaiva taṃ nṛpam|| krodhena mahatāviṣṭau śaravarṣa mumocatuḥ| tau parasparasaṃkṣobhātprahāraiḥ kṣatavikṣatau||

कार्मुकेऽस्त्रं समाधाय रौद्रमस्त्रममुञ्चत। आग्नेयेन तु मांधाता तदस्त्रं पर्यवारयत्॥ गान्धर्वेण दशग्रीवो वारुणेन च राजराट्। गृहीत्वा स तु ब्रह्मास्त्रं सर्वभूतभयावहम्॥ वेदयामास मांधाता दिव्यं पाशुपतं महत्। तदस्त्रं घोररूपं तु त्रैलोक्यभयवर्धनम्॥

kārmuke'straṃ samādhāya raudramastramamuñcata| āgneyena tu māṃdhātā tadastraṃ paryavārayat|| gāndharveṇa daśagrīvo vāruṇena ca rājarāṭ| gṛhītvā sa tu brahmāstraṃ sarvabhūtabhayāvaham|| vedayāmāsa māṃdhātā divyaṃ pāśupataṃ mahat| tadastraṃ ghorarūpaṃ tu trailokyabhayavardhanam||

दृष्ट्वा त्रस्तानि भूतानि स्थावराणि चराणि च। वरदानात्तु रुद्रस्य तपसाराधितं महत्॥ तत: संकम्पते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। देवाः संकम्पिताः सर्वे लयं नागाश्च संगताः॥ अथ तौ मुनिशार्दूलौ ध्यानयोगादपश्यताम्। पुलस्त्यो गालवश्चैव वारयामास तं नृपम्॥ सोपालम्भेश्च विविधैर्वाक्यै राक्षससत्तमम्। तौ तु कृत्वा तदा प्रीति नरराक्षसयोस्तदा॥ संप्रस्थितौ सुसंहृष्टौ पथा येनैव चागतौ॥

dṛṣṭvā trastāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca| varadānāttu rudrasya tapasārādhitaṃ mahat|| tata: saṃkampate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram| devāḥ saṃkampitāḥ sarve layaṃ nāgāśca saṃgatāḥ|| atha tau muniśārdūlau dhyānayogādapaśyatām| pulastyo gālavaścaiva vārayāmāsa taṃ nṛpam|| sopālambheśca vividhairvākyai rākṣasasattamam| tau tu kṛtvā tadā prīti nararākṣasayostadā|| saṃprasthitau susaṃhṛṣṭau pathā yenaiva cāgatau||

गताभ्यामथ विप्राभ्यां रावणो राक्षसाधिपः। दशयोजनसाहस्रं प्रथमं तु मरुत्पथम्॥

gatābhyāmatha viprābhyāṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ| daśayojanasāhasraṃ prathamaṃ tu marutpatham||

यत्र तिष्ठन्ति नित्यं हि हंसाः सर्वगुणान्विताः। अथ अर्ध्वं तु गत्वा वै मरुत्पथमनुत्तमम्॥

yatra tiṣṭhanti nityaṃ hi haṃsāḥ sarvaguṇānvitāḥ| atha ardhvaṃ tu gatvā vai marutpathamanuttamam||

दशयोजनसाहस्रं तदेव परिगण्यते। तत्र संनिहिता मेघास्त्रिविधा नित्यशः स्थिता:॥ आग्नेयाः पक्षिणो ब्राह्मास्त्रिविधास्तत्र ते स्थिताः। अथ गत्वा तृतीयं तु वायो पन्थानमुत्तमम्॥ नित्यं यत्र स्थिताः सिद्धाश्चारणाश्च मनस्विनः। दशैव तु सहस्राणि योजनानां तथैव च॥ चतुर्थं वायुमार्गं तु शीघ्रं गत्वा परंतप। असन्ति यत्र नित्यस्था भूताश्च सविनायकाः॥

daśayojanasāhasraṃ tadeva parigaṇyate| tatra saṃnihitā meghāstrividhā nityaśaḥ sthitā:|| āgneyāḥ pakṣiṇo brāhmāstrividhāstatra te sthitāḥ| atha gatvā tṛtīyaṃ tu vāyo panthānamuttamam|| nityaṃ yatra sthitāḥ siddhāścāraṇāśca manasvinaḥ| daśaiva tu sahasrāṇi yojanānāṃ tathaiva ca|| caturthaṃ vāyumārgaṃ tu śīghraṃ gatvā paraṃtapa| asanti yatra nityasthā bhūtāśca savināyakāḥ||

अथ गत्वा स वै शीघ्रं पञ्चमं वायुगोचरम्। दशैव च सहस्राणि योजनानां तथैव च॥ गङ्गा यत्र सरिच्छ्रेष्ठा नागा वै कुमुदादयः। कुञ्जरास्तत्र तिष्ठन्ति ये तु मुञ्चन्ति सीकरम्॥ गङ्गातोयेषु क्रीडन्ति पुण्यं वर्षन्ति सर्वशः। ततो रविकरभ्रष्टं वायुना पेशलीकृतम्॥ जलं पुण्यं प्रपतति हिमं वर्षति राघव। ततो जगाम षष्ठं स वायुमार्ग महाद्युते॥ योजनानां सहस्राणि दशैव तु स राक्षसः। यत्रास्ते गरुडो नित्यं ज्ञातिबान्धवसत्कृतः॥१२ दशैव तु सहस्राणि योजनानां तथोपरि। सप्तमे वायुमार्गे च यत्रैते ऋषयः स्मृताः॥ अत अर्वं तु गत्वा वै सहस्राणि दशैव तु। अष्टमं वायुमार्ग तु यत्र गङ्गा प्रतिष्ठिता॥ आकाशगङ्गा विख्याता आदित्यपथसंस्थिता। वायुना धार्यमाणा सा महावेगा महास्वना॥ अत अर्ध्वं प्रवक्ष्यामि चन्द्रमा यत्र तिष्ठति। अशीतिं तु सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः॥ चन्द्रमास्तिष्ठते यत्र नक्षत्रग्रहसंयुतः। शतं शतसहस्राणि रश्मयश्चन्द्रमण्डलात्॥ प्रकाशयन्ति लोकांस्तु सर्वसत्त्वसुखावहाः। ततो दृष्ट्वा दशग्रीवं चन्द्रमा निर्दहन्निव॥ स तु शीताग्निना शीघ्रं प्रादहद्रावणं तदा। नासहंस्तस्य सचिवाः शीताग्निभयपीडिताः॥

atha gatvā sa vai śīghraṃ pañcamaṃ vāyugocaram| daśaiva ca sahasrāṇi yojanānāṃ tathaiva ca|| gaṅgā yatra saricchreṣṭhā nāgā vai kumudādayaḥ| kuñjarāstatra tiṣṭhanti ye tu muñcanti sīkaram|| gaṅgātoyeṣu krīḍanti puṇyaṃ varṣanti sarvaśaḥ| tato ravikarabhraṣṭaṃ vāyunā peśalīkṛtam|| jalaṃ puṇyaṃ prapatati himaṃ varṣati rāghava| tato jagāma ṣaṣṭhaṃ sa vāyumārga mahādyute|| yojanānāṃ sahasrāṇi daśaiva tu sa rākṣasaḥ| yatrāste garuḍo nityaṃ jñātibāndhavasatkṛtaḥ||12 daśaiva tu sahasrāṇi yojanānāṃ tathopari| saptame vāyumārge ca yatraite ṛṣayaḥ smṛtāḥ|| ata arvaṃ tu gatvā vai sahasrāṇi daśaiva tu| aṣṭamaṃ vāyumārga tu yatra gaṅgā pratiṣṭhitā|| ākāśagaṅgā vikhyātā ādityapathasaṃsthitā| vāyunā dhāryamāṇā sā mahāvegā mahāsvanā|| ata ardhvaṃ pravakṣyāmi candramā yatra tiṣṭhati| aśītiṃ tu sahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ|| candramāstiṣṭhate yatra nakṣatragrahasaṃyutaḥ| śataṃ śatasahasrāṇi raśmayaścandramaṇḍalāt|| prakāśayanti lokāṃstu sarvasattvasukhāvahāḥ| tato dṛṣṭvā daśagrīvaṃ candramā nirdahanniva|| sa tu śītāgninā śīghraṃ prādahadrāvaṇaṃ tadā| nāsahaṃstasya sacivāḥ śītāgnibhayapīḍitāḥ||

रावणं जयशब्देन प्रहस्तोऽथैनमब्रवीत्। राजशीतेन वध्यामो निवर्ताम इतो वयम्॥ चन्द्ररश्मिप्रतापेन रक्षसां भयमाविशत्। स्वभाव एष राजेन्द्र शीतांशोर्दहनात्मकः॥ एतच्छुत्वा प्रहस्तस्य रावणः क्रोधमूर्छितः। विस्फार धनुरुद्यम्य नाराचैस्तमपीडयत्॥

rāvaṇaṃ jayaśabdena prahasto'thainamabravīt| rājaśītena vadhyāmo nivartāma ito vayam|| candraraśmipratāpena rakṣasāṃ bhayamāviśat| svabhāva eṣa rājendra śītāṃśordahanātmakaḥ|| etacchutvā prahastasya rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ| visphāra dhanurudyamya nārācaistamapīḍayat||

अथ ब्रह्मा तदागच्छत्सोमलोकं त्वरान्वितः। दशग्रीव महाबाहो साक्षाद्विश्रवसः सुत॥ गच्छ शीघ्रमितः सौम्य मा चन्द्रं पीडयस्व वै। लोकस्य हितकामो वै द्विजराजो महाद्युतिः॥ मन्त्रं च संप्रदास्यामि प्राणात्ययगतिर्यदा। यस्त्वेतं संस्मरेन्मन्त्रं नासौ मृत्युमवाप्नुयात्॥ एवमुक्तो दशग्रीवः प्राञ्जलिर्देवमब्रवीत्। यदि तुष्टोऽसि मे देव लोकनाथ महाव्रत॥ यदि मन्त्रश्च मे देयो दीयतां मम धार्मिका यं जप्त्वाहं महाभाग सर्वदेवेषु निर्भयः॥ असुरेषु च सर्वेषु दानवेषु पतित्रिषु। त्वत्प्रसादात्तु देवेश स्यामजेयो न संशयः॥

atha brahmā tadāgacchatsomalokaṃ tvarānvitaḥ| daśagrīva mahābāho sākṣādviśravasaḥ suta|| gaccha śīghramitaḥ saumya mā candraṃ pīḍayasva vai| lokasya hitakāmo vai dvijarājo mahādyutiḥ|| mantraṃ ca saṃpradāsyāmi prāṇātyayagatiryadā| yastvetaṃ saṃsmarenmantraṃ nāsau mṛtyumavāpnuyāt|| evamukto daśagrīvaḥ prāñjalirdevamabravīt| yadi tuṣṭo'si me deva lokanātha mahāvrata|| yadi mantraśca me deyo dīyatāṃ mama dhārmikā yaṃ japtvāhaṃ mahābhāga sarvadeveṣu nirbhayaḥ|| asureṣu ca sarveṣu dānaveṣu patitriṣu| tvatprasādāttu deveśa syāmajeyo na saṃśayaḥ||

एवमुक्तो दशग्रीवं ब्रह्मा वचनमब्रवीत्। प्राणात्ययेषु जप्तव्यो न नित्यं राक्षसाधिप॥ अक्षसूत्रं गृहीत्वा तु जपेन्मन्त्रमिमं शुभम्। जप्त्वा तु राक्षसपते त्वमजेयो भविष्यसि॥ अजत्वा राक्षसपते न ते सिद्धिर्भविष्यति। शृणु मन्त्रं प्रवक्ष्यामि येन राक्षसपुंगव॥ मन्त्रस्य कीर्तनादेव प्राप्स्यसे समरे जयम्। नमस्ते देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत॥

evamukto daśagrīvaṃ brahmā vacanamabravīt| prāṇātyayeṣu japtavyo na nityaṃ rākṣasādhipa|| akṣasūtraṃ gṛhītvā tu japenmantramimaṃ śubham| japtvā tu rākṣasapate tvamajeyo bhaviṣyasi|| ajatvā rākṣasapate na te siddhirbhaviṣyati| śṛṇu mantraṃ pravakṣyāmi yena rākṣasapuṃgava|| mantrasya kīrtanādeva prāpsyase samare jayam| namaste devadeveśa surāsuranamaskṛta||

भूतभव्य महादेव हरिपिङ्गललोचन। बालस्त्वं वृद्धरूपी च वैयाघ्रवसनच्छद॥ अर्चनीयोऽसि देव त्वं त्रैलोक्यप्रभुरीश्वरः। हरो हरितनेमी च युगान्तदहनोऽबलः॥ गणेशो लोकशंभुश्च लोकपालो महाभुजा महाभागो महाशूली महादंष्ट्री महेश्वरः॥ कालच बलरूपी च नीलग्रीवो महोदरः। देवान्तगस्तपोन्तश्च पशूनां पतिरव्ययः॥ शूलपाणिवृषः केतुर्नेता गोप्ता हरो हरिः। जटी मुण्डी शिखण्डी च लकुटी च महायशाः॥ भूतेश्वरो गणाध्यक्षः सर्वात्मा सर्वभावनः। सर्वगः सर्वहारी च स्रष्टा च गुरुरव्ययः॥ कमण्डलुधरो देवः पिनाकी धूर्जटिस्तथा। माननीयश्च ओङ्कारो वरिष्ठो ज्येष्ठसागमः।। मृत्युश्च मृत्युभूतश्च पारियात्रश्च सुव्रतः॥ ब्रह्मचारी गुहावासी वीणापणवतूणवान्। अमरो दर्शनीयश्च बालसूर्यनिभस्तथा॥

bhūtabhavya mahādeva haripiṅgalalocana| bālastvaṃ vṛddharūpī ca vaiyāghravasanacchada|| arcanīyo'si deva tvaṃ trailokyaprabhurīśvaraḥ| haro haritanemī ca yugāntadahano'balaḥ|| gaṇeśo lokaśaṃbhuśca lokapālo mahābhujā mahābhāgo mahāśūlī mahādaṃṣṭrī maheśvaraḥ|| kālaca balarūpī ca nīlagrīvo mahodaraḥ| devāntagastapontaśca paśūnāṃ patiravyayaḥ|| śūlapāṇivṛṣaḥ keturnetā goptā haro hariḥ| jaṭī muṇḍī śikhaṇḍī ca lakuṭī ca mahāyaśāḥ|| bhūteśvaro gaṇādhyakṣaḥ sarvātmā sarvabhāvanaḥ| sarvagaḥ sarvahārī ca sraṣṭā ca gururavyayaḥ|| kamaṇḍaludharo devaḥ pinākī dhūrjaṭistathā| mānanīyaśca oṅkāro variṣṭho jyeṣṭhasāgamaḥ|| mṛtyuśca mṛtyubhūtaśca pāriyātraśca suvrataḥ|| brahmacārī guhāvāsī vīṇāpaṇavatūṇavān| amaro darśanīyaśca bālasūryanibhastathā||

श्मशानवासी भगवानुमापतिरनिन्दितः। भगस्याक्षिनिपाती च पूष्णो दशननाशनः॥ ज्वरहर्ता पाशहस्त: प्रलय: काल एव च। उल्कामुखोऽग्निकेतुश्च मुनिर्दीप्तो विशांपतिः॥ उन्मादो वेपनकरचातुर्थो लोकसत्तमः। वामनो वामदेवश्च प्राकप्रदक्षिणवामनः॥ भिक्षुश्च भिक्षुरूपी च त्रिजटी कुटिल: स्वयम्। शक्रहस्तप्रतिष्टम्भी वसूनां स्तम्भनस्तथा॥ ऋतुर्ऋतुकरः कालो मधुर्मधुकलोचनः। वानस्पत्यो वाजसनो नित्यमाश्रमपूजितः॥ जगद्धाता च कर्ता च पुरुषः शाश्वतो ध्रुवः। धर्माध्यक्षो विरूपाक्षस्त्रिधर्मा भूतभावनः॥ त्रिनेत्रो बहुरूपश्च सूर्यायुतसमप्रभः। देवदेवोऽतिदेवश चन्द्राङ्कित्तजटस्तथा॥ नर्तको लासकश्चैव पूर्णेन्दुसदृशाननः। ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सर्वजीवमयस्तथा॥ सर्वतूर्यनिनादी च सर्वबन्धविमोक्षकः। मोहनो बन्धनश्चैव सर्वदा निधनोत्तमः॥ पुष्पदन्तो विभागश्च मुख्यः सर्वहरस्तथा। हरिश्मश्रुर्धनुर्धारी भीमो भीमपराक्रमः॥ मया प्रोक्तमिदं पुण्यं नामाष्टशतमुत्तमम्। सर्वपापहरं पुण्यं शरण्यं शरणार्थिनाम्।। जप्तमेतद्दशग्रीव कुर्याच्छत्रुविनाशनम्॥

śmaśānavāsī bhagavānumāpatiraninditaḥ| bhagasyākṣinipātī ca pūṣṇo daśananāśanaḥ|| jvarahartā pāśahasta: pralaya: kāla eva ca| ulkāmukho'gniketuśca munirdīpto viśāṃpatiḥ|| unmādo vepanakaracāturtho lokasattamaḥ| vāmano vāmadevaśca prākapradakṣiṇavāmanaḥ|| bhikṣuśca bhikṣurūpī ca trijaṭī kuṭila: svayam| śakrahastapratiṣṭambhī vasūnāṃ stambhanastathā|| ṛturṛtukaraḥ kālo madhurmadhukalocanaḥ| vānaspatyo vājasano nityamāśramapūjitaḥ|| jagaddhātā ca kartā ca puruṣaḥ śāśvato dhruvaḥ| dharmādhyakṣo virūpākṣastridharmā bhūtabhāvanaḥ|| trinetro bahurūpaśca sūryāyutasamaprabhaḥ| devadevo'tidevaśa candrāṅkittajaṭastathā|| nartako lāsakaścaiva pūrṇendusadṛśānanaḥ| brahmaṇyaśca śaraṇyaśca sarvajīvamayastathā|| sarvatūryaninādī ca sarvabandhavimokṣakaḥ| mohano bandhanaścaiva sarvadā nidhanottamaḥ|| puṣpadanto vibhāgaśca mukhyaḥ sarvaharastathā| hariśmaśrurdhanurdhārī bhīmo bhīmaparākramaḥ|| mayā proktamidaṃ puṇyaṃ nāmāṣṭaśatamuttamam| sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ śaraṇyaṃ śaraṇārthinām|| japtametaddaśagrīva kuryācchatruvināśanam||

दत्वा तु रावणस्यैवं वरं स कमलोद्भवः। पुनरेवागमक्षिप्रं ब्रह्मलोकं पितामहः॥

datvā tu rāvaṇasyaivaṃ varaṃ sa kamalodbhavaḥ| punarevāgamakṣipraṃ brahmalokaṃ pitāmahaḥ||

रावणोऽपि वरं लब्वा पुनरेवागमत्तथा। केनचित्त्वथ कालेन रावणो लोकरावणः॥ पश्चिमार्णवमागच्छत्सचिवैः सह राक्षसः। द्वीपस्थो दृश्यते तत्र पुरुषः पावकप्रभः॥ महाजाम्बूनदप्रख्य एक एव व्यवस्थितः। दृश्यते भीषणाकारो युगान्तानलसंनिभः॥

rāvaṇo'pi varaṃ labvā punarevāgamattathā| kenacittvatha kālena rāvaṇo lokarāvaṇaḥ|| paścimārṇavamāgacchatsacivaiḥ saha rākṣasaḥ| dvīpastho dṛśyate tatra puruṣaḥ pāvakaprabhaḥ|| mahājāmbūnadaprakhya eka eva vyavasthitaḥ| dṛśyate bhīṣaṇākāro yugāntānalasaṃnibhaḥ||

देवानामिव देवेशो ग्रहाणामिव भास्करः। शरभाणां यथा सिंहो हस्तिष्वैरावतो यथा॥ पर्वतानां यथा मेरुः पारिजातच शाखिनाम्। तथा तं पुरुषं दृष्ट्वा स्थितं मध्ये महाबलम्॥ अब्रवीच दशग्रीवो युद्धं मे दीयतामिति। अभवत्तस्य सा दृष्टिग्रहमाला इवाकुला॥ दन्तान्संदशतः शब्दो यन्त्रस्येवाभिभिद्यतः। जग।चैः स बलवान्सहामात्यो दशाननः॥ स गर्जन्विविधैर्नादैर्लम्बहस्तं भयानकम्। दंष्ट्रालं विकटं चैव कम्बुग्रीवं महोरसम्॥ मण्डूककुक्षिं सिंहास्य कैलासशिखरोपमम्। पद्यपादतलं भीमं रक्ततालुकराम्बुजम्॥ महानादं महाकायं मनोनिलसमं जवे। भीममाबद्धतूणीरं सघण्टाबद्धचामरम्॥ ज्वालामालापरिक्षिप्तं किङ्किणीजालनिःस्वनम्। मालया स्वर्णपद्यानां कण्ठदेशेऽवलम्बया॥ ऋग्वेदमिव शोभन्तं पद्ममालाविभूषितम्। सोऽञ्जनाचलसंकाशं काञ्चनाचलसंनिभम्॥

devānāmiva deveśo grahāṇāmiva bhāskaraḥ| śarabhāṇāṃ yathā siṃho hastiṣvairāvato yathā|| parvatānāṃ yathā meruḥ pārijātaca śākhinām| tathā taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ madhye mahābalam|| abravīca daśagrīvo yuddhaṃ me dīyatāmiti| abhavattasya sā dṛṣṭigrahamālā ivākulā|| dantānsaṃdaśataḥ śabdo yantrasyevābhibhidyataḥ| jaga|caiḥ sa balavānsahāmātyo daśānanaḥ|| sa garjanvividhairnādairlambahastaṃ bhayānakam| daṃṣṭrālaṃ vikaṭaṃ caiva kambugrīvaṃ mahorasam|| maṇḍūkakukṣiṃ siṃhāsya kailāsaśikharopamam| padyapādatalaṃ bhīmaṃ raktatālukarāmbujam|| mahānādaṃ mahākāyaṃ manonilasamaṃ jave| bhīmamābaddhatūṇīraṃ saghaṇṭābaddhacāmaram|| jvālāmālāparikṣiptaṃ kiṅkiṇījālaniḥsvanam| mālayā svarṇapadyānāṃ kaṇṭhadeśe'valambayā|| ṛgvedamiva śobhantaṃ padmamālāvibhūṣitam| so'ñjanācalasaṃkāśaṃ kāñcanācalasaṃnibham||

प्राहरद्राक्षसपतिः शूलशक्त्यष्टिपट्टिशैः। द्वीपिना स सिंह इव ऋषभेणेव कुञ्जरः॥ सुमेरुरिव नागेन्द्रनंदीवेगैरिवार्णवः। अकम्पमानः पुरुषो राक्षसं वाक्यमब्रवीत्॥

prāharadrākṣasapatiḥ śūlaśaktyaṣṭipaṭṭiśaiḥ| dvīpinā sa siṃha iva ṛṣabheṇeva kuñjaraḥ|| sumeruriva nāgendranaṃdīvegairivārṇavaḥ| akampamānaḥ puruṣo rākṣasaṃ vākyamabravīt||

तथा वेगसहस्राणि संश्रितानि तमेव हि। धर्मस्तस्य तपश्चैव जगत: सिद्धिहेतुकौ॥ ऊरू ह्याश्रित्य तस्थाते मन्मथः शिश्नमाश्रितः। विश्वेदेवाः कटीभागो मरुतो बस्तिपार्श्वयोः॥ मध्येऽष्टौ वसवस्तस्य समुद्राः कुक्षितः स्थिताः। पार्थादिषु दिशः सर्वाः सर्वसंधिषु मारुतः॥ पृष्ठं च भगवान्रुद्रो हृदयं च पितामहः। पितस्थाश्रिताः पृष्ठं हृदयं च पितामहाः॥ गोदानानि पवित्राणि भूमिदानानि यानि च। सुवर्णवरदानानि कक्षलोमानुगानि च॥ हिमवान्हेमकूटश्च मन्दरो मेरुरेव च। नरं तु तं समाश्रित्य अस्थिभूता व्यवस्थिताः॥ पाणिर्वज्रोऽभवत्तस्य शरीरे द्यौरवस्थिता। कृकाटिकायां संध्या च जलवाहाश्च ये धनाः॥ बाहु धाता विधाता च तथा विद्याधरादयः। शेषश्च वासुकिश्चैव विशालाक्ष इरावतः॥ कम्बलाश्वतरौ चोभौ ककीटकथनंजयौ। स च घोरविषो नागस्तक्षकः सोपतक्षकः॥ करजानाश्रिताश्चैव विषवीर्यमुमुक्षवः। अग्निरास्यमभूत्तस्य स्कन्धौ रुद्रैरधिष्ठितौ॥ पक्षमासर्तवश्चैव दंष्ट्रयोरुभयोः स्थिताः। नासे कुहूरमावास्या छिद्रेषु वायवः स्थिताः॥

tathā vegasahasrāṇi saṃśritāni tameva hi| dharmastasya tapaścaiva jagata: siddhihetukau|| ūrū hyāśritya tasthāte manmathaḥ śiśnamāśritaḥ| viśvedevāḥ kaṭībhāgo maruto bastipārśvayoḥ|| madhye'ṣṭau vasavastasya samudrāḥ kukṣitaḥ sthitāḥ| pārthādiṣu diśaḥ sarvāḥ sarvasaṃdhiṣu mārutaḥ|| pṛṣṭhaṃ ca bhagavānrudro hṛdayaṃ ca pitāmahaḥ| pitasthāśritāḥ pṛṣṭhaṃ hṛdayaṃ ca pitāmahāḥ|| godānāni pavitrāṇi bhūmidānāni yāni ca| suvarṇavaradānāni kakṣalomānugāni ca|| himavānhemakūṭaśca mandaro merureva ca| naraṃ tu taṃ samāśritya asthibhūtā vyavasthitāḥ|| pāṇirvajro'bhavattasya śarīre dyauravasthitā| kṛkāṭikāyāṃ saṃdhyā ca jalavāhāśca ye dhanāḥ|| bāhu dhātā vidhātā ca tathā vidyādharādayaḥ| śeṣaśca vāsukiścaiva viśālākṣa irāvataḥ|| kambalāśvatarau cobhau kakīṭakathanaṃjayau| sa ca ghoraviṣo nāgastakṣakaḥ sopatakṣakaḥ|| karajānāśritāścaiva viṣavīryamumukṣavaḥ| agnirāsyamabhūttasya skandhau rudrairadhiṣṭhitau|| pakṣamāsartavaścaiva daṃṣṭrayorubhayoḥ sthitāḥ| nāse kuhūramāvāsyā chidreṣu vāyavaḥ sthitāḥ||

ग्रीवा तस्याभवद्देवी वीणा चापि सरस्वती। नास्त्यौ श्रवणे चोभौ नेत्रे च शशिभास्करौ॥ वेदाङ्गानि च यज्ञाच तारारूपाणि यानि च। सुवृत्तानि च वाक्यानि तेजांसि च तपांसि च॥ एतानि नररूपस्य तस्य देहाश्रितानि वै। तेन वज्रप्रहारेण लब्धमात्रेण लीलया।॥ पाणिना पीडितं रक्षो निपपात महीतले। पतितं राक्षसं ज्ञात्वा विद्राव्य स निशाचरान्॥ ऋग्वेदप्रतिमः सोऽथ पद्ममालाविभूषितः। प्रविवेश च पातालं निजं पर्वतसंनिभः॥ उत्थाय च दशग्रीव आहूय सचिवान्स्वयम्। क्व गतः सहसा बूत प्रहस्तशुकसारणाः॥ एवमुक्ता रावणेन राक्षसास्ते तदाब्रुवन्। प्रविष्टः स नरोऽत्रैव देवदानवदर्पहा॥

grīvā tasyābhavaddevī vīṇā cāpi sarasvatī| nāstyau śravaṇe cobhau netre ca śaśibhāskarau|| vedāṅgāni ca yajñāca tārārūpāṇi yāni ca| suvṛttāni ca vākyāni tejāṃsi ca tapāṃsi ca|| etāni nararūpasya tasya dehāśritāni vai| tena vajraprahāreṇa labdhamātreṇa līlayā||| pāṇinā pīḍitaṃ rakṣo nipapāta mahītale| patitaṃ rākṣasaṃ jñātvā vidrāvya sa niśācarān|| ṛgvedapratimaḥ so'tha padmamālāvibhūṣitaḥ| praviveśa ca pātālaṃ nijaṃ parvatasaṃnibhaḥ|| utthāya ca daśagrīva āhūya sacivānsvayam| kva gataḥ sahasā būta prahastaśukasāraṇāḥ|| evamuktā rāvaṇena rākṣasāste tadābruvan| praviṣṭaḥ sa naro'traiva devadānavadarpahā||

अथ संगृह्य वेगेन गरुत्मानिव पन्नगम्। स तु शीघ्रं बिलद्वारं संप्रविश्य त दुर्मति॥ प्रविवेश च तद्द्वारं रावणो निर्भयस्तदा। स प्रविश्य च पश्यद्वै नीलाञ्जनचयोपमान्॥ केयूरधारिण शूरारक्तमाल्यानुलेपनान्। वरहाटकरत्नाद्यैर्विविधैश्च विभूषितान्॥ दृश्यन्ते तत्र नृत्यन्त्यस्तिस्रः कोट्यो महात्मनाम्। नृत्योत्सवा वीतभया विमलाः पावकप्रभाः॥ नृत्यन्त्यः पश्यते तांस्तु रावणो भीमविक्रमः। द्वारस्थौ रावणस्तत्र तासु कोटिषु निर्भयः॥ यथा दृष्टः स तु नरस्तुल्यांस्तानपि सर्वशः। एकवर्णानेकवेषानेकरूपान्महौजसः॥ चतुर्भुजान्महोत्साहांस्तत्रापश्यत्स राक्षसः।

atha saṃgṛhya vegena garutmāniva pannagam| sa tu śīghraṃ biladvāraṃ saṃpraviśya ta durmati|| praviveśa ca taddvāraṃ rāvaṇo nirbhayastadā| sa praviśya ca paśyadvai nīlāñjanacayopamān|| keyūradhāriṇa śūrāraktamālyānulepanān| varahāṭakaratnādyairvividhaiśca vibhūṣitān|| dṛśyante tatra nṛtyantyastisraḥ koṭyo mahātmanām| nṛtyotsavā vītabhayā vimalāḥ pāvakaprabhāḥ|| nṛtyantyaḥ paśyate tāṃstu rāvaṇo bhīmavikramaḥ| dvārasthau rāvaṇastatra tāsu koṭiṣu nirbhayaḥ|| yathā dṛṣṭaḥ sa tu narastulyāṃstānapi sarvaśaḥ| ekavarṇānekaveṣānekarūpānmahaujasaḥ|| caturbhujānmahotsāhāṃstatrāpaśyatsa rākṣasaḥ|

तांस्तु दृष्ट्वा दशग्रीव ऊर्ध्वरोमा बभूव ह॥ स्वयभूवा दत्तवरस्ततः शीघ्र विनिर्ययौ। अथापश्यत्परं तत्र पुरुषं शयने स्थितम्॥ पाण्डुरेण महार्हेण शयनासनवेश्मना। शेते स पुरुषस्तत्र पावकेनावगुण्ठितः॥ दिव्यस्रगनुलेपा च दिव्याभरणभूषिता। दिव्याम्बरधरा साध्वी त्रैलोक्यस्यैकभूषणम्॥ वालव्यजनहस्ता च देवी तत्र व्यवस्थिता। लक्ष्मी देवी सपद्मा वै भ्राजते लोकसुन्दरी॥

tāṃstu dṛṣṭvā daśagrīva ūrdhvaromā babhūva ha|| svayabhūvā dattavarastataḥ śīghra viniryayau| athāpaśyatparaṃ tatra puruṣaṃ śayane sthitam|| pāṇḍureṇa mahārheṇa śayanāsanaveśmanā| śete sa puruṣastatra pāvakenāvaguṇṭhitaḥ|| divyasraganulepā ca divyābharaṇabhūṣitā| divyāmbaradharā sādhvī trailokyasyaikabhūṣaṇam|| vālavyajanahastā ca devī tatra vyavasthitā| lakṣmī devī sapadmā vai bhrājate lokasundarī||

प्रविष्टः स तु रक्षेन्द्रो दृष्ट्वा तां चारुहासिनीम्। जिघृक्षुः सहसा साध्वी सिंहासनसमास्थिताम्॥ विनापि सचिवैस्तत्र रावणो दुर्मतिस्तदा। हस्ते ग्रहीतुमन्विच्छन्मन्मथेन वशीकृतः॥ सुप्तमाशीविषं यद्रावणः कालनोदितः। अथ सुप्तो महाबाहुः पावकेनावगुण्ठितः॥ ग्रहीतुकामं तं ज्ञात्वा व्यपविद्धपटं तदा। जहासोचैर्भृशं देवस्तं दृष्ट्वा राक्षसाधिपम्॥ तेजसा सहसा दीप्तो रावणो लोकरावणः। कृत्तमूलो यथा शाखी निपपात महीतले॥ पतितं राक्षसं ज्ञात्वा वचनं चेदमब्रवीत्। उत्तिष्ठ राक्षसश्रेष्ठ मृत्युस्ते नाद्य विद्यते॥ प्रजापतिवरो रक्ष्यस्तेन जीवसि राक्षस। गच्छ रावण विस्रब्यो नाधुना मरणं तव॥

praviṣṭaḥ sa tu rakṣendro dṛṣṭvā tāṃ cāruhāsinīm| jighṛkṣuḥ sahasā sādhvī siṃhāsanasamāsthitām|| vināpi sacivaistatra rāvaṇo durmatistadā| haste grahītumanvicchanmanmathena vaśīkṛtaḥ|| suptamāśīviṣaṃ yadrāvaṇaḥ kālanoditaḥ| atha supto mahābāhuḥ pāvakenāvaguṇṭhitaḥ|| grahītukāmaṃ taṃ jñātvā vyapaviddhapaṭaṃ tadā| jahāsocairbhṛśaṃ devastaṃ dṛṣṭvā rākṣasādhipam|| tejasā sahasā dīpto rāvaṇo lokarāvaṇaḥ| kṛttamūlo yathā śākhī nipapāta mahītale|| patitaṃ rākṣasaṃ jñātvā vacanaṃ cedamabravīt| uttiṣṭha rākṣasaśreṣṭha mṛtyuste nādya vidyate|| prajāpativaro rakṣyastena jīvasi rākṣasa| gaccha rāvaṇa visrabyo nādhunā maraṇaṃ tava||

लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन रावणो भयमाविशत्। एवमुक्तस्तदोत्याय रावणो देवकण्टकः॥ लोमहर्षणमापनो हाब्रवीत्तं महाद्युतिम्। को भवान्वीर्यसंपन्नो युगान्तानलसंनिभः॥ ब्रूहि त्वं को भवान्देव कुतो भूत्वा व्यवस्थितः। एवमुक्तस्ततो देवो रावणेन दुरात्मना॥ प्रत्युवाच हसन्देवो मेघगम्भीरया गिरा। किं ते मया दशग्रीव वध्योऽसि न चिरान्मम॥ एवमुक्तो दशग्रीवः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्। प्रजापतेस्तु वचनान्नाहं मृत्युपथं गतः॥ न स जातो जनिप्यो वा मम तुल्य: सुरेष्वपि। प्रजापतिवरं यो हि लढयेवीर्यमाश्रितः॥ न तत्र परिहारोऽस्ति प्रयत्नश्चापि दुर्बलः। त्रैलोक्ये तं न पश्यामि यो मे कुर्याद्वरं वृथा॥

labdhasaṃjño muhūrtena rāvaṇo bhayamāviśat| evamuktastadotyāya rāvaṇo devakaṇṭakaḥ|| lomaharṣaṇamāpano hābravīttaṃ mahādyutim| ko bhavānvīryasaṃpanno yugāntānalasaṃnibhaḥ|| brūhi tvaṃ ko bhavāndeva kuto bhūtvā vyavasthitaḥ| evamuktastato devo rāvaṇena durātmanā|| pratyuvāca hasandevo meghagambhīrayā girā| kiṃ te mayā daśagrīva vadhyo'si na cirānmama|| evamukto daśagrīvaḥ prāñjalirvākyamabravīt| prajāpatestu vacanānnāhaṃ mṛtyupathaṃ gataḥ|| na sa jāto janipyo vā mama tulya: sureṣvapi| prajāpativaraṃ yo hi laḍhayevīryamāśritaḥ|| na tatra parihāro'sti prayatnaścāpi durbalaḥ| trailokye taṃ na paśyāmi yo me kuryādvaraṃ vṛthā||

अमरोहं सुरश्रेष्ठ तेन मां नाविशद्भयम्। अथापि च भवेन्मृत्युस्त्वद्धस्तान्नान्यतः प्रभो॥ यशस्यं श्लाघनीयं च त्वद्धस्तान्मरणं मम। अथास्य गात्रे संपश्यद्रावणो भीमविक्रमः॥ तस्य देवस्य सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम्। आदित्या मरुतः साध्या वसवोऽऽथाश्विनावपि॥ रुद्राश्च पितरश्चैव यमो वैश्रवणस्तथा। समुद्रा गिरयो नद्यो वेदा विद्यास्त्रयोऽग्नयः॥ ग्रहास्तारागणा व्योम सिद्धा गन्धर्वचारणाः। महर्षयो वेदविदो गरुडोऽथ भुजंगमाः॥ ये चान्ये देवतासङ्घा संस्थिता दैत्यराक्षसाः। गात्रेषु शयनस्थस्य दृश्यन्ते सूक्ष्ममूर्तयः॥

amarohaṃ suraśreṣṭha tena māṃ nāviśadbhayam| athāpi ca bhavenmṛtyustvaddhastānnānyataḥ prabho|| yaśasyaṃ ślāghanīyaṃ ca tvaddhastānmaraṇaṃ mama| athāsya gātre saṃpaśyadrāvaṇo bhīmavikramaḥ|| tasya devasya sakalaṃ trailokyaṃ sacarācaram| ādityā marutaḥ sādhyā vasavo''thāśvināvapi|| rudrāśca pitaraścaiva yamo vaiśravaṇastathā| samudrā girayo nadyo vedā vidyāstrayo'gnayaḥ|| grahāstārāgaṇā vyoma siddhā gandharvacāraṇāḥ| maharṣayo vedavido garuḍo'tha bhujaṃgamāḥ|| ye cānye devatāsaṅghā saṃsthitā daityarākṣasāḥ| gātreṣu śayanasthasya dṛśyante sūkṣmamūrtayaḥ||

आह रामोऽथ धर्मात्मा ह्यगस्त्यं मुनिसत्तमम्। द्वीपस्थः पुरुषः कोऽसौ तिस्रः कोट्यस्तु काश्च ताः॥ शयानः पुरुषः कोऽसौ दैत्यदानवदर्पहा। रामस्य वचनं श्रुत्वा ह्यगस्त्यो वाक्यमब्रवीत्॥ श्रूयतामभिधास्यामि देवदेव सनातन। भगवान्कपिलो नाम द्वीपस्थो नर उच्यते॥ ये तु नृत्यन्ति वै तत्र स्वरास्ते तस्य धीमतः। तुल्यतेजःप्रभावास्ते कपिलस्य नरस्य वै॥ नासौ क्रुद्धेन दृष्टस्तु राक्षसः पापनिश्चयः। न बभूव तदा तेन भस्मसादाम रावणः॥ खिन्नगात्रो नगप्रख्यो रावणः पतितो भुवि। वाक्शरैस्तं बिभेदाशु रहस्यं पिशुनो यथा॥ अथ दीर्पण कालेन लब्धसंज्ञः स राक्षसः। आजगाम महातेजा यत्र ते सचिवाः स्थिताः॥

āha rāmo'tha dharmātmā hyagastyaṃ munisattamam| dvīpasthaḥ puruṣaḥ ko'sau tisraḥ koṭyastu kāśca tāḥ|| śayānaḥ puruṣaḥ ko'sau daityadānavadarpahā| rāmasya vacanaṃ śrutvā hyagastyo vākyamabravīt|| śrūyatāmabhidhāsyāmi devadeva sanātana| bhagavānkapilo nāma dvīpastho nara ucyate|| ye tu nṛtyanti vai tatra svarāste tasya dhīmataḥ| tulyatejaḥprabhāvāste kapilasya narasya vai|| nāsau kruddhena dṛṣṭastu rākṣasaḥ pāpaniścayaḥ| na babhūva tadā tena bhasmasādāma rāvaṇaḥ|| khinnagātro nagaprakhyo rāvaṇaḥ patito bhuvi| vākśaraistaṃ bibhedāśu rahasyaṃ piśuno yathā|| atha dīrpaṇa kālena labdhasaṃjñaḥ sa rākṣasaḥ| ājagāma mahātejā yatra te sacivāḥ sthitāḥ||