Uttara Kanda, Sarga 34

अर्जुनेन विमुक्तस्तु रावणो राक्षसाधिपः। चचार पृथिवीं सर्वानिर्विण्णस्तथा कृतः॥

arjunena vimuktastu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ| cacāra pṛthivīṃ sarvānirviṇṇastathā kṛtaḥ||

राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुतेऽयं बलाधिकम्। रावणस्तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः॥

rākṣasaṃ vā manuṣyaṃ vā śṛṇute'yaṃ balādhikam| rāvaṇastaṃ samāsādya yuddhe hvayati darpitaḥ||

ततः कदाचित्किष्किन्धां नगरी वालिपालिताम्। गत्वाह्वयति युद्धाय वालिनं हेममालिनम्॥

tataḥ kadācitkiṣkindhāṃ nagarī vālipālitām| gatvāhvayati yuddhāya vālinaṃ hemamālinam||

ततस्तु वारनामात्यास्तारस्तारापिता प्रभुः। उवाच वानरो वाक्यं युद्धप्रेप्सुमुपागतम्॥

tatastu vāranāmātyāstārastārāpitā prabhuḥ| uvāca vānaro vākyaṃ yuddhaprepsumupāgatam||

राक्षसेन्द्र गतो बाली यस्ते प्रतिबलो भवेत्। कोऽन्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवंगमः॥

rākṣasendra gato bālī yaste pratibalo bhavet| ko'nyaḥ pramukhataḥ sthātuṃ tava śaktaḥ plavaṃgamaḥ||

चतुभ्यॊऽपि समुद्रेभ्यः संध्यामन्वास्य रावण। इदं मुहूर्तमायाति बाली तिष्ठ मुहूर्तकम्॥

catubhyò'pi samudrebhyaḥ saṃdhyāmanvāsya rāvaṇa| idaṃ muhūrtamāyāti bālī tiṣṭha muhūrtakam||

एतानस्थिचयान्पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः। युद्धार्थिनामिमे राजन्वानराधिपतेजसा ॥

etānasthicayānpaśya ya ete śaṅkhapāṇḍurāḥ| yuddhārthināmime rājanvānarādhipatejasā ||

यद्धामृतरसः पीतस्त्वया रावण राक्षस। तदा बालिनमासाद्य तदन्तं तव जीवितम्॥

yaddhāmṛtarasaḥ pītastvayā rāvaṇa rākṣasa| tadā bālinamāsādya tadantaṃ tava jīvitam||

पश्येदानों जगच्चित्रमिमं विश्रवसः सुत। मुहूर्त तिष्ठस्व दुर्लभं ते भविष्यति।९।।

paśyedānoṃ jagaccitramimaṃ viśravasaḥ suta| muhūrta tiṣṭhasva durlabhaṃ te bhaviṣyati|9||

अथवा त्वरसे मतुं गच्छ दक्षिणसागरम्। वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिष्ठमिव पावकम्॥

athavā tvarase matuṃ gaccha dakṣiṇasāgaram| vālinaṃ drakṣyase tatra bhūmiṣṭhamiva pāvakam||

स तु तारं विनिर्भय॑ रावणो लोकरावणः। पुष्पकं तत्समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम्॥ तब हेमगिरिप्रख्यं तरुणार्कनिभाननम्। रावणो बालिनं दृष्ट्वा संध्योपासनतत्परम्॥

sa tu tāraṃ vinirbhaya̭ rāvaṇo lokarāvaṇaḥ| puṣpakaṃ tatsamāruhya prayayau dakṣiṇārṇavam|| taba hemagiriprakhyaṃ taruṇārkanibhānanam| rāvaṇo bālinaṃ dṛṣṭvā saṃdhyopāsanatatparam||

पुष्पकादवरुह्याथ रावणोऽञ्जनसंनिभः। ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदमव्रजत्॥

puṣpakādavaruhyātha rāvaṇo'ñjanasaṃnibhaḥ| grahītuṃ vālinaṃ tūrṇaṃ niḥśabdapadamavrajat||

यदृच्छया तदा दृष्टो वालिनापि स रावणः। पापाभिप्रायकं दृष्ट्वा चकार न तु संभ्रमम्॥ शशमालक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा। न चिन्तयति तं वाली रावणं पापनिश्चयम्॥

yadṛcchayā tadā dṛṣṭo vālināpi sa rāvaṇaḥ| pāpābhiprāyakaṃ dṛṣṭvā cakāra na tu saṃbhramam|| śaśamālakṣya siṃho vā pannagaṃ garuḍo yathā| na cintayati taṃ vālī rāvaṇaṃ pāpaniścayam||

जिघृक्षमाणमायान्तं रावणं पापचेतसम्। कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्ये वीन्महार्णवान्॥

jighṛkṣamāṇamāyāntaṃ rāvaṇaṃ pāpacetasam| kakṣāvalambinaṃ kṛtvā gamiṣye vīnmahārṇavān||

द्रक्ष्यन्त्यरिं ममाङ्कस्थं संसदूरुकराम्बरम्। लम्बमानं दशग्रीवं गरुडस्येव पन्नगम्॥

drakṣyantyariṃ mamāṅkasthaṃ saṃsadūrukarāmbaram| lambamānaṃ daśagrīvaṃ garuḍasyeva pannagam||

इत्येवं मतिमास्थाय बाली मौनमुपास्थितः। जपन्वै नैगमान्मन्त्रांस्तस्थौ पर्वतराडिव॥

ityevaṃ matimāsthāya bālī maunamupāsthitaḥ| japanvai naigamānmantrāṃstasthau parvatarāḍiva||

तावन्योन्यं जिघृक्षन्तौ हरिराक्षसपार्थिवौ। प्रयत्नवन्तौ तत्कर्म ईहतुर्बलदर्पितौ॥

tāvanyonyaṃ jighṛkṣantau harirākṣasapārthivau| prayatnavantau tatkarma īhaturbaladarpitau||

हस्तग्राहं तु तं मत्वा पादशब्देन रावणम्। पराङ्मुखोऽपि जग्राह वाली सर्पमिवाण्डजः॥

hastagrāhaṃ tu taṃ matvā pādaśabdena rāvaṇam| parāṅmukho'pi jagrāha vālī sarpamivāṇḍajaḥ||

ग्रहीतुकामं तं गृह्य रक्षसामीश्वरं हरिः। खमुत्पपात वेगेन कृत्वा कक्षावलम्बिनम् ॥

grahītukāmaṃ taṃ gṛhya rakṣasāmīśvaraṃ hariḥ| khamutpapāta vegena kṛtvā kakṣāvalambinam ||

तं च पीडयमानं तु वितुदन्तं नखैर्मुहुः। जहार रावणं वाली पवनस्तोयदं यथा॥

taṃ ca pīḍayamānaṃ tu vitudantaṃ nakhairmuhuḥ| jahāra rāvaṇaṃ vālī pavanastoyadaṃ yathā||

अथ ते राक्षसामात्या ह्वियमाणे दशानने। मुमोक्षयिषवो वालिं रवमाणा अभिद्रुताः॥

atha te rākṣasāmātyā hviyamāṇe daśānane| mumokṣayiṣavo vāliṃ ravamāṇā abhidrutāḥ||

अन्वीयमान्स्तैर्वाली भाजतेऽम्बरमध्यगः। अन्वीयमानो मेघौधैरम्बरस्थ इवांशुमान्॥

anvīyamānstairvālī bhājate'mbaramadhyagaḥ| anvīyamāno meghaudhairambarastha ivāṃśumān||

तेऽशक्नुवन्तः संप्राप्तुं वालिनं राक्षसोत्तमाः। तस्य बारूरुवेगेन परिश्रान्ता व्यवस्थिताः॥

te'śaknuvantaḥ saṃprāptuṃ vālinaṃ rākṣasottamāḥ| tasya bārūruvegena pariśrāntā vyavasthitāḥ||

वालिमार्गादपाक्रामन्पर्वतेन्द्रापि गच्छतः। किं पुनर्जीवनप्रेप्सुर्बिभ्रद्वै मांसशोणितम्॥

vālimārgādapākrāmanparvatendrāpi gacchataḥ| kiṃ punarjīvanaprepsurbibhradvai māṃsaśoṇitam||

अपक्षिगणसंपातान्वानरेन्द्रो महाजवः। क्रमशः सागरान्सर्वान्संध्याकालमवन्दत ॥

apakṣigaṇasaṃpātānvānarendro mahājavaḥ| kramaśaḥ sāgarānsarvānsaṃdhyākālamavandata ||

संपूज्यमानो यातस्तु खचरैः खचरोत्तमः। पश्चिमं सागरं वाली आजगाम सरावणः॥

saṃpūjyamāno yātastu khacaraiḥ khacarottamaḥ| paścimaṃ sāgaraṃ vālī ājagāma sarāvaṇaḥ||

तस्मिन्संध्यामुपासित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः। उत्तरं सागरं प्रायद्वहमानो दशाननम्॥

tasminsaṃdhyāmupāsitvā snātvā japtvā ca vānaraḥ| uttaraṃ sāgaraṃ prāyadvahamāno daśānanam||

बहुयोजनसाहस्रं वहमानो महाहरिः। वायुवच्च मनोवच्च जगाम सह शत्रुणा॥ उत्तरे सागरे संध्यामुपासित्वा दशाननम्। वहमानोऽगमद्वाली पूर्वं वै स महोदधिकम्॥

bahuyojanasāhasraṃ vahamāno mahāhariḥ| vāyuvacca manovacca jagāma saha śatruṇā|| uttare sāgare saṃdhyāmupāsitvā daśānanam| vahamāno'gamadvālī pūrvaṃ vai sa mahodadhikam||

तत्रापि संध्यामन्वास्य वासविः सहरीश्वरः। किष्किन्धामभितो गृह्य रावणं पुनरागमत्॥

tatrāpi saṃdhyāmanvāsya vāsaviḥ saharīśvaraḥ| kiṣkindhāmabhito gṛhya rāvaṇaṃ punarāgamat||

चतुर्ध्वपि समुद्रेषु संध्यामन्वास्य वानरः। रावणोद्वहनश्रान्तः किष्किन्धोपवनेऽपतत्॥

caturdhvapi samudreṣu saṃdhyāmanvāsya vānaraḥ| rāvaṇodvahanaśrāntaḥ kiṣkindhopavane'patat||

रावणं तु मुमोचाथ स्वकक्षात्कपिसत्तमः। कुतस्त्वमिति चोवाच प्रहसनरावणं मुहुः॥

rāvaṇaṃ tu mumocātha svakakṣātkapisattamaḥ| kutastvamiti covāca prahasanarāvaṇaṃ muhuḥ||

विस्मयं तु महद्गत्वा श्रमलोलनिरीक्षणः। राक्षसेन्द्रो हरीन्द्रं तमिदं वचनमब्रवीत्॥

vismayaṃ tu mahadgatvā śramalolanirīkṣaṇaḥ| rākṣasendro harīndraṃ tamidaṃ vacanamabravīt||

वानरेन्द्र महेन्द्राभ राक्षसेन्द्रोऽस्मि रावणः। युद्धेप्सुरिह संप्राप्तः स चाद्यासादितस्त्वया॥

vānarendra mahendrābha rākṣasendro'smi rāvaṇaḥ| yuddhepsuriha saṃprāptaḥ sa cādyāsāditastvayā||

अहो बलमहो वीर्यमहो गाम्भीर्यमेव च। येनाहं पशुवगृह्य भ्रामितश्चतुरोऽर्णवान्॥

aho balamaho vīryamaho gāmbhīryameva ca| yenāhaṃ paśuvagṛhya bhrāmitaścaturo'rṇavān||

एवमश्रान्तवद्वीर शीघ्रमेव च वानर। मां चैवोद्वहमानस्तु कोऽन्यो वीर भविष्यति॥

evamaśrāntavadvīra śīghrameva ca vānara| māṃ caivodvahamānastu ko'nyo vīra bhaviṣyati||

त्रयाणामेव भूतानां गतिरेषा प्लवंगम। मनोनिलसुपर्णानां तव चात्र न संशयः॥

trayāṇāmeva bhūtānāṃ gatireṣā plavaṃgama| manonilasuparṇānāṃ tava cātra na saṃśayaḥ||

सोऽहं दृष्टबलस्तुभ्यमिच्छामि हरिपुङ्गव। त्वया सह चिरं सख्यं सुस्निग्धं पावकाग्रतः॥

so'haṃ dṛṣṭabalastubhyamicchāmi haripuṅgava| tvayā saha ciraṃ sakhyaṃ susnigdhaṃ pāvakāgrataḥ||

दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्र भोगाच्छादनभोजनम्। सर्वमेवाविभक्तं नौ भविष्यति हरीश्वर॥

dārāḥ putrāḥ puraṃ rāṣṭra bhogācchādanabhojanam| sarvamevāvibhaktaṃ nau bhaviṣyati harīśvara||

ततः प्रज्वालयित्वाग्निं तावुभौ हरीराक्षसौ। भ्रातृत्वमुपसंपन्नौ परिष्वज्य परस्परम् ॥

tataḥ prajvālayitvāgniṃ tāvubhau harīrākṣasau| bhrātṛtvamupasaṃpannau pariṣvajya parasparam ||

अन्योन्यं लम्बितकरौ ततस्तौ हरिराक्षसौ। किष्किन्धां विशतुर्हष्टौ सिंहौ गिरिगुहामिव॥

anyonyaṃ lambitakarau tatastau harirākṣasau| kiṣkindhāṃ viśaturhaṣṭau siṃhau giriguhāmiva||

स तत्र मासमुषितः सुग्रीव इव रावणः। अमात्यैरागतैर्नीतस्त्रैलोक्योत्सादनार्थिभिः॥

sa tatra māsamuṣitaḥ sugrīva iva rāvaṇaḥ| amātyairāgatairnītastrailokyotsādanārthibhiḥ||

एवमेतत्पुरावृतं वालिना रावणः प्रभो। धर्षितश्च वृतश्चापि भ्राता पावकसंनिधौ॥

evametatpurāvṛtaṃ vālinā rāvaṇaḥ prabho| dharṣitaśca vṛtaścāpi bhrātā pāvakasaṃnidhau||

बलमप्रतिमं राम वालिनोऽभवदुत्तमम्। सोऽपि त्वया विनिर्दग्धः शलभो वह्निना यथा।४६

balamapratimaṃ rāma vālino'bhavaduttamam| so'pi tvayā vinirdagdhaḥ śalabho vahninā yathā|46