Sundara Kanda, Sarga 37

सा सीता वचनं श्रुत्वा पूर्णचन्द्रनिभानना। हनूमन्तमुवाचेदं धर्मार्थसहितं वचः॥

sā sītā vacanaṃ śrutvā pūrṇacandranibhānanā| hanūmantamuvācedaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ||

अमृतं विषसंपृक्तं त्वया वानर भाषितम्। यच्च नान्यमना रामो यच्च शोकपरायणः॥

amṛtaṃ viṣasaṃpṛktaṃ tvayā vānara bhāṣitam| yacca nānyamanā rāmo yacca śokaparāyaṇaḥ||

ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वा सुदारुणे। रज्ज्वेव पुरुषं बद्ध्वा कृतान्तः परिकर्षति॥

aiśvarye vā suvistīrṇe vyasane vā sudāruṇe| rajjveva puruṣaṃ baddhvā kṛtāntaḥ parikarṣati||

विधिनमसंहार्यः प्राणिनां प्लवगोत्तम। सौमित्रिं मां च रामं च व्यसनैःपश्य मोहितान्॥

vidhinamasaṃhāryaḥ prāṇināṃ plavagottama| saumitriṃ māṃ ca rāmaṃ ca vyasanaiḥpaśya mohitān||

शोकस्यास्य कथं पारं राघवोऽधिगमिष्यति। प्लवमानः परिक्रान्तो हतनौः सागरे यथा॥

śokasyāsya kathaṃ pāraṃ rāghavo'dhigamiṣyati| plavamānaḥ parikrānto hatanauḥ sāgare yathā||

राक्षसानां वधं कृत्वा सूदयित्वा च रावणम्। लङ्कामुन्मथितां कृत्वा कदा द्रक्ष्यति मां पतिः॥

rākṣasānāṃ vadhaṃ kṛtvā sūdayitvā ca rāvaṇam| laṅkāmunmathitāṃ kṛtvā kadā drakṣyati māṃ patiḥ||

स वाच्यः संत्वरस्वेति यावदेव न पूर्यते। अयं संवत्सरः कालस्तावद्धि मम जीवितम्॥

sa vācyaḥ saṃtvarasveti yāvadeva na pūryate| ayaṃ saṃvatsaraḥ kālastāvaddhi mama jīvitam||

वर्तते दशमो मासो द्वौ तु शेषौ प्लवङ्गम। रावणेन नृशंसेन समयो यः कृतो मम॥

vartate daśamo māso dvau tu śeṣau plavaṅgama| rāvaṇena nṛśaṃsena samayo yaḥ kṛto mama||

विभीषणेन च भ्रात्रा मम निर्यातनं प्रति। अनुनीतः प्रयत्नेन न च तत् कुरुते मतिम्॥

vibhīṣaṇena ca bhrātrā mama niryātanaṃ prati| anunītaḥ prayatnena na ca tat kurute matim||

मम प्रतिप्रदानं हि रावणस्य न रोचते। रावणं मार्गते संख्ये मृत्युः कालवशंगतम्॥

mama pratipradānaṃ hi rāvaṇasya na rocate| rāvaṇaṃ mārgate saṃkhye mṛtyuḥ kālavaśaṃgatam||

ज्येष्ठा कन्या कला नाम विभीषणसुता कपे। तया ममैतदाख्यातं मात्रा प्रहितया स्वयम्॥

jyeṣṭhā kanyā kalā nāma vibhīṣaṇasutā kape| tayā mamaitadākhyātaṃ mātrā prahitayā svayam||

अविन्ध्यो नाम मेधावी विद्वान् राक्षसपुङ्गवः। धृतिमाञ्छीलवान् वृद्धो रावणस्य सुसम्मतः॥ रामात् क्षयमनुप्राप्तं रक्षसां प्रत्यचोदयत्। न च तस्य स दुष्टात्मा शृणोति वचनं हितम्॥

avindhyo nāma medhāvī vidvān rākṣasapuṅgavaḥ| dhṛtimāñchīlavān vṛddho rāvaṇasya susammataḥ|| rāmāt kṣayamanuprāptaṃ rakṣasāṃ pratyacodayat| na ca tasya sa duṣṭātmā śṛṇoti vacanaṃ hitam||

आशंसेयं हरिश्रेष्ठ क्षिप्रं मां प्राप्स्यते पतिः। अन्तरात्मा हि मे शुद्धस्तस्मिंश्च बहवो गुणाः॥

āśaṃseyaṃ hariśreṣṭha kṣipraṃ māṃ prāpsyate patiḥ| antarātmā hi me śuddhastasmiṃśca bahavo guṇāḥ||

उत्साहः पौरुषं सत्त्वमानृशंस्यं कृतज्ञता। विक्रमश्च प्रभावश्च सन्ति वानर राघवे॥

utsāhaḥ pauruṣaṃ sattvamānṛśaṃsyaṃ kṛtajñatā| vikramaśca prabhāvaśca santi vānara rāghave||

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जघान यः। जनस्थाने विना भ्रात्रा शत्रुः कस्तस्य नोद्विजेत्॥

caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ jaghāna yaḥ| janasthāne vinā bhrātrā śatruḥ kastasya nodvijet||

न स शक्यस्तुलयितुं व्यसनैः पुरुषर्षभः। अहं तस्यानुभावज्ञा शक्रस्येव पुलोमजा॥

na sa śakyastulayituṃ vyasanaiḥ puruṣarṣabhaḥ| ahaṃ tasyānubhāvajñā śakrasyeva pulomajā||

शरजालांशुमाञ्छूरः कपे रामदिवाकरः। शत्रुरक्षोमयं तोयमुपशोषं नयिष्यति॥

śarajālāṃśumāñchūraḥ kape rāmadivākaraḥ| śatrurakṣomayaṃ toyamupaśoṣaṃ nayiṣyati||

इति संजल्पमानां तां रामार्थे शोककर्शिताम्। अश्रुसम्पूर्णवदनामुवाच हनुमान् कपिः॥

iti saṃjalpamānāṃ tāṃ rāmārthe śokakarśitām| aśrusampūrṇavadanāmuvāca hanumān kapiḥ||

श्रुत्वैव च वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः। चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यक्षगणसंकुलाम्॥

śrutvaiva ca vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ| camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryakṣagaṇasaṃkulām||

अथवा मोचयिष्यामि त्वामद्यैव सराक्षसात्। अस्माद् दुःखादुपारोह मम पृष्ठमनिन्दिते॥

athavā mocayiṣyāmi tvāmadyaiva sarākṣasāt| asmād duḥkhādupāroha mama pṛṣṭhamanindite||

त्वां तु पृष्ठगतां कृत्वा संतरिष्यामि सागरम्। शक्तिरस्ति हि मे वोढुं लङ्कामपि सरावणाम्॥

tvāṃ tu pṛṣṭhagatāṃ kṛtvā saṃtariṣyāmi sāgaram| śaktirasti hi me voḍhuṃ laṅkāmapi sarāvaṇām||

अहं प्रस्रवणस्थाय राघवायाद्य मैथिलि। प्रापयिष्यामि शक्राय हव्यं हुतमिवानलः॥

ahaṃ prasravaṇasthāya rāghavāyādya maithili| prāpayiṣyāmi śakrāya havyaṃ hutamivānalaḥ||

द्रक्ष्यस्यद्यैव वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्। व्यवसायसमायुक्तं विष्णुं दैत्यवधे यथा॥

drakṣyasyadyaiva vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam| vyavasāyasamāyuktaṃ viṣṇuṃ daityavadhe yathā||

त्वदर्शनकृतोत्साहमाश्रमस्थं महाबलम्। पुरंदरमिवासीनं नगराजस्य मूर्धनि॥

tvadarśanakṛtotsāhamāśramasthaṃ mahābalam| puraṃdaramivāsīnaṃ nagarājasya mūrdhani||

पृष्ठमारोह मे देवि मा विकाङ्क्षस्व शोभने। योगमन्विच्छ रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी॥

pṛṣṭhamāroha me devi mā vikāṅkṣasva śobhane| yogamanviccha rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī||

कथयन्तीव शशिना संगमिष्यसि रोहिणी। मत्पृष्ठमधिरोह त्वं तराकाशं महार्णवम्॥

kathayantīva śaśinā saṃgamiṣyasi rohiṇī| matpṛṣṭhamadhiroha tvaṃ tarākāśaṃ mahārṇavam||

नहि मे सम्प्रयातस्य त्वामितो नयतोऽङ्गने। अनुगन्तुं गतिं शक्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः॥

nahi me samprayātasya tvāmito nayato'ṅgane| anugantuṃ gatiṃ śaktāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ||

यथैवाहमिह प्राप्तस्तथैवाहमसंशयम्। यास्यामि पश्य वैदेहि त्वामुद्यम्य विहायसम्॥

yathaivāhamiha prāptastathaivāhamasaṃśayam| yāsyāmi paśya vaidehi tvāmudyamya vihāyasam||

मैथिली तु हरिश्रेष्ठाच्छ्रुत्वा वचनमद्भुतम्। हर्षविस्मितसर्वाङ्गी हनूमन्तमथामब्रवीत्॥

maithilī tu hariśreṣṭhācchrutvā vacanamadbhutam| harṣavismitasarvāṅgī hanūmantamathāmabravīt||

हनूमन् दूरमध्वानं कथं मां नेतुमिच्छसि। तदेव खलु ते मन्ये कपित्वं हरियूथप॥

hanūman dūramadhvānaṃ kathaṃ māṃ netumicchasi| tadeva khalu te manye kapitvaṃ hariyūthapa||

कथं चाल्पशरीरस्त्वं मामितो नेतुमिच्छसि। सकाशं मानवेन्द्रस्य भर्तुर्मे प्लवगर्षभ॥

kathaṃ cālpaśarīrastvaṃ māmito netumicchasi| sakāśaṃ mānavendrasya bharturme plavagarṣabha||

सीतायास्तु वचः श्रुत्वा हनूमान् मारुतात्मजः। चिन्तयामास लक्ष्मीवान् नवं परिभवं कृतम्॥

sītāyāstu vacaḥ śrutvā hanūmān mārutātmajaḥ| cintayāmāsa lakṣmīvān navaṃ paribhavaṃ kṛtam||

न मे जानाति सत्त्वं वा प्रभाव वासितेक्षणा। तस्मात् पश्यतु वैदेही यद् रूपं मम कामतः॥

na me jānāti sattvaṃ vā prabhāva vāsitekṣaṇā| tasmāt paśyatu vaidehī yad rūpaṃ mama kāmataḥ||

इति संचिन्त्य हनुमांस्तदा प्लवगसत्तमः। दर्शयामास सीतायाः स्वरूपमरिमर्दनः॥

iti saṃcintya hanumāṃstadā plavagasattamaḥ| darśayāmāsa sītāyāḥ svarūpamarimardanaḥ||

स तस्मात् पादपाद् धीमानाप्लुत्य प्लवगर्षभः। ततो वर्धितुमारेभे सीताप्रत्ययकारणात्॥

sa tasmāt pādapād dhīmānāplutya plavagarṣabhaḥ| tato vardhitumārebhe sītāpratyayakāraṇāt||

मेरुमन्दरसंकाशो बभौ दीप्तानलप्रभः। अग्रतो व्यवतस्थे च सीताया वानरर्षभः॥ हरिः पर्वतसंकाशस्ताम्रवक्त्रो महाबलः। वज्रदंष्ट्रनखो भीमो वैदेहीमिदमब्रवीत्॥

merumandarasaṃkāśo babhau dīptānalaprabhaḥ| agrato vyavatasthe ca sītāyā vānararṣabhaḥ|| hariḥ parvatasaṃkāśastāmravaktro mahābalaḥ| vajradaṃṣṭranakho bhīmo vaidehīmidamabravīt||

सपर्वतवनोद्देशां साट्टप्राकारतोरणाम्। लङ्कामिमां सनाथां वा नयितुं शक्तिरस्ति मे॥

saparvatavanoddeśāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām| laṅkāmimāṃ sanāthāṃ vā nayituṃ śaktirasti me||

तदवस्थाप्यतां बुद्धिरलं देवि विकाङ्गया। विशोकं कुरु वैदेहि राघवं सहलक्ष्मणम्॥

tadavasthāpyatāṃ buddhiralaṃ devi vikāṅgayā| viśokaṃ kuru vaidehi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam||

तं दृष्ट्वाचलसंकाशमुवाच जनकात्मजा। पद्मपत्रविशालाक्षी मारुतस्यौरसं सुतम्॥

taṃ dṛṣṭvācalasaṃkāśamuvāca janakātmajā| padmapatraviśālākṣī mārutasyaurasaṃ sutam||

तव सत्त्वं बलं चैव विजानामि महाकपे। वायोरिव गतिश्चापि तेजश्चाग्नेरिवाद्भुतम्।॥

tava sattvaṃ balaṃ caiva vijānāmi mahākape| vāyoriva gatiścāpi tejaścāgnerivādbhutam|||

प्राकृतोऽन्यः कथं चेमां भूमिमागन्तुमर्हति। उदधेरप्रमेयस्य पारं वानरयूथप॥

prākṛto'nyaḥ kathaṃ cemāṃ bhūmimāgantumarhati| udadheraprameyasya pāraṃ vānarayūthapa||

जानामि गमने शक्ति नयने चापि ते मम। अवश्यं सम्प्रधाशु कार्यसिद्धरिवात्मनः।॥

jānāmi gamane śakti nayane cāpi te mama| avaśyaṃ sampradhāśu kāryasiddharivātmanaḥ|||

अयुक्तं तु कपिश्रेष्ठ मया गन्तुं त्वया सह। वायुवेगसवेगस्य वेगो मां मोहयेत् तव॥

ayuktaṃ tu kapiśreṣṭha mayā gantuṃ tvayā saha| vāyuvegasavegasya vego māṃ mohayet tava||

अहमाकाशमासक्ता उपर्युपरि सागरम्। प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भूयो वेगेन गच्छतः॥

ahamākāśamāsaktā uparyupari sāgaram| prapateyaṃ hi te pṛṣṭhād bhūyo vegena gacchataḥ||

पतिता सागरे चाहं तिमिनक्रझषाकुले। भवेयमाशु विवशा यादसामन्नमुत्तमम्॥

patitā sāgare cāhaṃ timinakrajhaṣākule| bhaveyamāśu vivaśā yādasāmannamuttamam||

न च शक्ष्ये त्वया सार्धं गन्तुं शत्रुविनाशन। कलत्रवति संदेहस्त्वयि स्यादप्यसंशयम्॥

na ca śakṣye tvayā sārdhaṃ gantuṃ śatruvināśana| kalatravati saṃdehastvayi syādapyasaṃśayam||

ह्रियमाणां तु मां दृष्ट्वा राक्षसा भीमविक्रमाः। अनुगच्छेयुरादिष्टा रावणेन दुरात्मना ॥

hriyamāṇāṃ tu māṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhīmavikramāḥ| anugaccheyurādiṣṭā rāvaṇena durātmanā ||

तैस्त्वं परिवृतः शूरैः शूलमुद्गरपाणिभिः। भवेस्त्वं संशयं प्राप्तो मया वीर कलत्रवान्॥

taistvaṃ parivṛtaḥ śūraiḥ śūlamudgarapāṇibhiḥ| bhavestvaṃ saṃśayaṃ prāpto mayā vīra kalatravān||

सायुधा बहवो व्योम्नि राक्षसास्त्वं निरायुधः। कथं शक्ष्यसि संयातुं मां चैव परिरक्षितुम्॥

sāyudhā bahavo vyomni rākṣasāstvaṃ nirāyudhaḥ| kathaṃ śakṣyasi saṃyātuṃ māṃ caiva parirakṣitum||

युध्यमानस्य रक्षोभिस्ततस्तैः क्रूरकर्मभिः। प्रपतेयं हि ते पृष्ठाद् भयार्ता कपिसत्तम॥

yudhyamānasya rakṣobhistatastaiḥ krūrakarmabhiḥ| prapateyaṃ hi te pṛṣṭhād bhayārtā kapisattama||

अथ रक्षांसि भीमानि महान्ति बलवन्ति च। कथंचित् साम्पराये त्वां जयेयुः कपिसत्तम॥ अथवा युध्यमानस्य पतेयं विमुखस्य ते। पतितां च गृहीत्वा मां नयेयुः पापराक्षसाः॥

atha rakṣāṃsi bhīmāni mahānti balavanti ca| kathaṃcit sāmparāye tvāṃ jayeyuḥ kapisattama|| athavā yudhyamānasya pateyaṃ vimukhasya te| patitāṃ ca gṛhītvā māṃ nayeyuḥ pāparākṣasāḥ||

मां वा हरेयुस्त्वद्धस्ताद् विशसेयुरथापि वा। अनवस्थौ हि दृश्येते युद्धे जयपराजयौ॥ अहं वापि विपद्येयं रक्षोभिरभितर्जिता। त्वत्प्रयत्नो हरिश्रेष्ठ भवेनिष्फल एव तु॥

māṃ vā hareyustvaddhastād viśaseyurathāpi vā| anavasthau hi dṛśyete yuddhe jayaparājayau|| ahaṃ vāpi vipadyeyaṃ rakṣobhirabhitarjitā| tvatprayatno hariśreṣṭha bhaveniṣphala eva tu||

कामं त्वमपि पर्याप्तो निहन्तुं सर्वराक्षसान्। राघवस्य यशो हीयेत् त्वया शस्तैस्तु राक्षसैः॥

kāmaṃ tvamapi paryāpto nihantuṃ sarvarākṣasān| rāghavasya yaśo hīyet tvayā śastaistu rākṣasaiḥ||

अथवाऽऽदाय रक्षांसि न्यसेयुः संवृते हि माम्। यत्र ते नाभिजानीयुर्हरयो नापि राघवः॥

athavā''dāya rakṣāṃsi nyaseyuḥ saṃvṛte hi mām| yatra te nābhijānīyurharayo nāpi rāghavaḥ||

आरम्भस्तु मदर्थोऽयं ततस्तव निरर्थकः। त्वया हि सह रामस्य महानागमने गुणः॥

ārambhastu madartho'yaṃ tatastava nirarthakaḥ| tvayā hi saha rāmasya mahānāgamane guṇaḥ||

मयि जीवितमायत्तं राघवस्यामितौजसः। भ्रातॄणां च महाबाहो तव राजकुलस्य च॥

mayi jīvitamāyattaṃ rāghavasyāmitaujasaḥ| bhrātṝṇāṃ ca mahābāho tava rājakulasya ca||

तौ निराशौ मदर्थं च शोकसंतापकर्शितौ। सह सर्वक्षहरिभिस्त्यक्ष्यतः प्राणसंग्रहम्॥

tau nirāśau madarthaṃ ca śokasaṃtāpakarśitau| saha sarvakṣaharibhistyakṣyataḥ prāṇasaṃgraham||

भर्तुर्भक्तिं पुरस्कृत्य रामादन्यस्य वानर। नाहं स्पष्टुं स्वतो गात्रमिच्छेयं वानरोत्तम ॥

bharturbhaktiṃ puraskṛtya rāmādanyasya vānara| nāhaṃ spaṣṭuṃ svato gātramiccheyaṃ vānarottama ||

यदहं गात्रसंस्पर्शं रावणस्य गता बलात्। अनीशा किं करिष्यामि विनाथा विवशा सती॥

yadahaṃ gātrasaṃsparśaṃ rāvaṇasya gatā balāt| anīśā kiṃ kariṣyāmi vināthā vivaśā satī||

यदि रामो दशग्रीवमिह हत्वा सराक्षसम्। मामितो गृह्य गच्छेत तत्तस्य सदृशं भवेत्॥

yadi rāmo daśagrīvamiha hatvā sarākṣasam| māmito gṛhya gaccheta tattasya sadṛśaṃ bhavet||

श्रुताश्च दृष्ट्वा हि मया पराक्रमा महात्मनस्तस्य रणावमर्दिनः। न देवगन्धर्वभुजङ्गराक्षसा भवन्ति रामेण समा हि संयुगे॥

śrutāśca dṛṣṭvā hi mayā parākramā mahātmanastasya raṇāvamardinaḥ| na devagandharvabhujaṅgarākṣasā bhavanti rāmeṇa samā hi saṃyuge||

समीक्ष्य तं संयति चित्रकार्मुकं महाबलं वासवतुल्यविक्रमम्। सलक्ष्मणं को विषहेत राघवं हुताशनं दीप्तमिवानिलेरितम्॥

samīkṣya taṃ saṃyati citrakārmukaṃ mahābalaṃ vāsavatulyavikramam| salakṣmaṇaṃ ko viṣaheta rāghavaṃ hutāśanaṃ dīptamivānileritam||

सलक्ष्मणं राघवमाजिमर्दनं दिशागजं मत्तमिव व्यवस्थितम्। सहेत को वानरमुख्य संयुगे युगान्तसूर्यप्रतिमं शरार्चिषम्॥

salakṣmaṇaṃ rāghavamājimardanaṃ diśāgajaṃ mattamiva vyavasthitam| saheta ko vānaramukhya saṃyuge yugāntasūryapratimaṃ śarārciṣam||

स मे कपिश्रेष्ठ सलक्ष्मणं प्रियं सयूथपं क्षिप्रमिहोपपादय। चिराय रामं प्रति शोककर्शितां कुरुष्व मां वानरवीर हर्षिताम्॥

sa me kapiśreṣṭha salakṣmaṇaṃ priyaṃ sayūthapaṃ kṣipramihopapādaya| cirāya rāmaṃ prati śokakarśitāṃ kuruṣva māṃ vānaravīra harṣitām||