Sundara Kanda, Sarga 67

एवमुक्तस्तु हनुमान् राघवेण महात्मना। सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे॥

evamuktastu hanumān rāghaveṇa mahātmanā| sītāyā bhāṣitaṃ sarvaṃ nyavedayata rāghave||

इदमुक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ। पूर्ववृत्तमभिज्ञानं चित्रकूटे यथातथम्॥

idamuktavatī devī jānakī puruṣarṣabha| pūrvavṛttamabhijñānaṃ citrakūṭe yathātatham||

सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वमुत्थिता। वायसः सहसोत्पत्य विददार स्तनान्तरम्॥

sukhasuptā tvayā sārdhaṃ jānakī pūrvamutthitā| vāyasaḥ sahasotpatya vidadāra stanāntaram||

पर्यायेण च सुप्तस्त्वं देव्यङ्के भरताग्रज। पुनश्च किल पक्षी स देव्या जनयति व्यथाम्॥

paryāyeṇa ca suptastvaṃ devyaṅke bharatāgraja| punaśca kila pakṣī sa devyā janayati vyathām||

ततः पुनरुपागम्य विददार भृशं किल। ततस्त्वं बोधितस्तस्याः शोणितेन समुक्षितः॥ वायसेन च तेनैवं सततं बाध्यमानया। बोधितः किल देव्या त्वं सुखसुप्तः परंतप॥

tataḥ punarupāgamya vidadāra bhṛśaṃ kila| tatastvaṃ bodhitastasyāḥ śoṇitena samukṣitaḥ|| vāyasena ca tenaivaṃ satataṃ bādhyamānayā| bodhitaḥ kila devyā tvaṃ sukhasuptaḥ paraṃtapa||

तां च दृष्ट्वा महाबाहो दारितां च स्तनान्तरे। आशीविष इव क्रुद्धस्ततो वाक्यं त्वमूचिवान्॥

tāṃ ca dṛṣṭvā mahābāho dāritāṃ ca stanāntare| āśīviṣa iva kruddhastato vākyaṃ tvamūcivān||

नखाग्रैः केन ते भीरु रादितं वै स्तनान्तरम्। कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना॥

nakhāgraiḥ kena te bhīru rāditaṃ vai stanāntaram| kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā||

निरीक्षमाणः सहसा वायसं समुदैक्षथाः। नखैः सरुधिरैस्तीक्ष्णैस्तामेवाभिमुखं स्थितम्॥

nirīkṣamāṇaḥ sahasā vāyasaṃ samudaikṣathāḥ| nakhaiḥ sarudhiraistīkṣṇaistāmevābhimukhaṃ sthitam||

सुतः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः। धरान्तरगतः शीघ्रं पवनस्य गतौ समः॥

sutaḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ| dharāntaragataḥ śīghraṃ pavanasya gatau samaḥ||

ततस्तस्मिन् महाबाहो कोपसंवर्तितेक्षणः। वायसे त्वं व्यधाः क्रूरां मतिं मतिमतां वरः॥

tatastasmin mahābāho kopasaṃvartitekṣaṇaḥ| vāyase tvaṃ vyadhāḥ krūrāṃ matiṃ matimatāṃ varaḥ||

स दर्भसंस्तराद् गृह्य ब्रह्मास्त्रेण न्ययोजयः। स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखं खगम्॥

sa darbhasaṃstarād gṛhya brahmāstreṇa nyayojayaḥ| sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukhaṃ khagam||

स त्वं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भ तं वायसं प्रति । ततस्तु वायसं दीप्तः स दर्भोऽनुजगाम ह॥

sa tvaṃ pradīptaṃ cikṣepa darbha taṃ vāyasaṃ prati | tatastu vāyasaṃ dīptaḥ sa darbho'nujagāma ha||

भीतैश्च सम्परित्यक्तः सुरैः सर्वैश्व वायसः। त्रींल्लोकान् सम्परिक्रम्य त्रातारं नाधिगच्छति च॥

bhītaiśca samparityaktaḥ suraiḥ sarvaiśva vāyasaḥ| trīṃllokān samparikramya trātāraṃ nādhigacchati ca||

पुनरप्यागतस्तत्र त्वत्सकाशमरिंदप्त। त्वं तं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम्॥ वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया परिपालयः।

punarapyāgatastatra tvatsakāśamariṃdapta| tvaṃ taṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam|| vadhārhamapi kākutstha kṛpayā paripālayaḥ|

मोघमस्त्रं न शक्यं तु कर्तुमित्येव राघव ॥ भवांस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्।

moghamastraṃ na śakyaṃ tu kartumityeva rāghava || bhavāṃstasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam|

राम त्वां स नमस्कृत्य राज्ञो दशरथस्य च॥ विसृष्टस्तु तदा काकः प्रतिपेदे स्वमालयम्।

rāma tvāṃ sa namaskṛtya rājño daśarathasya ca|| visṛṣṭastu tadā kākaḥ pratipede svamālayam|

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठः सत्त्ववाञ्छीलवानपि॥ किमर्थमस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव।

evamastravidāṃ śreṣṭhaḥ sattvavāñchīlavānapi|| kimarthamastraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava|

न दानवा न गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः॥ तव राम रणे शक्तास्तथा प्रतिसमासितुम् ।

na dānavā na gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ|| tava rāma raṇe śaktāstathā pratisamāsitum |

तव वीर्यवतः कच्चिन्मयि यद्यस्ति सम्भ्रम॥ क्षिप्रं सुनियतैर्बाणैर्हन्यतां युधि रावणः।

tava vīryavataḥ kaccinmayi yadyasti sambhrama|| kṣipraṃ suniyatairbāṇairhanyatāṃ yudhi rāvaṇaḥ|

भ्रातुरादेशमाज्ञाय लक्ष्मणो वा परंतपः॥ स किमर्थं नरवरो न मां रक्षति राघवः।

bhrāturādeśamājñāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ|| sa kimarthaṃ naravaro na māṃ rakṣati rāghavaḥ|

शक्तौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ॥ सुराणामपि दुर्धर्षों किमर्थं मामुपेक्षतः।

śaktau tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau|| surāṇāmapi durdharṣoṃ kimarthaṃ māmupekṣataḥ|

ममैव दुष्कृतं किंचिन्महदस्ति न संशयः॥ समर्थों सहितौ यन्मां न रक्षेते परंतपौ।

mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃcinmahadasti na saṃśayaḥ|| samarthoṃ sahitau yanmāṃ na rakṣete paraṃtapau|

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साधुभाषितम्॥ । पुनरप्यहमारू तामिदं वचनमब्रवम्। त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे॥ रामे दुःखाभिभूते च लक्ष्मणः परितप्यते।

vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sādhubhāṣitam|| | punarapyahamārū tāmidaṃ vacanamabravam| tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape|| rāme duḥkhābhibhūte ca lakṣmaṇaḥ paritapyate|

कथंचिद् भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम्॥ इदं मुहूर्तं दु:खानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि।

kathaṃcid bhavatī dṛṣṭā na kālaḥ pariśocitum|| idaṃ muhūrtaṃ du:khānāmantaṃ drakṣyasi bhāmini|

तावुभौ नरशार्दूलौ राजपुत्रौ परंतपौ॥ त्वदर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः।

tāvubhau naraśārdūlau rājaputrau paraṃtapau|| tvadarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ|

हत्वा च समरे रौद्रं रावणं सहबान्धवम् ॥ राघवस्त्वां वरारोहे स्वपुरी नयिता ध्रुवम्।

hatvā ca samare raudraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam || rāghavastvāṃ varārohe svapurī nayitā dhruvam|

यत् तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते॥ प्रीतिसंजननं तस्य प्रदातुं तत् त्वमर्हसि।

yat tu rāmo vijānīyādabhijñānamanindite|| prītisaṃjananaṃ tasya pradātuṃ tat tvamarhasi|

साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युद्ग्रथनमुत्तमम्॥ मुक्त्वा वस्त्राद् ददौ मह्यं मणिमेतं महाबल।

sābhivīkṣya diśaḥ sarvā veṇyudgrathanamuttamam|| muktvā vastrād dadau mahyaṃ maṇimetaṃ mahābala|

प्रतिगृह्य मणिं दोभ्यां तव हेतो रघुप्रिय॥ शिरसा सम्प्रणम्यैनामहमागमने त्वरे।

pratigṛhya maṇiṃ dobhyāṃ tava heto raghupriya|| śirasā sampraṇamyaināmahamāgamane tvare|

गमने च कृतोत्साहमवेक्ष्य वरवर्णिनी॥ विवर्धमानं च हि मामुवाच जनकात्मजा। अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदभाषिणी॥ ममोत्पतनसम्भ्रान्ता शोकवेगसमाहता। मामुवाच ततः सीता सभाग्योऽसि महाकपे॥ यद् द्रक्ष्यसि महाबाहुं रामं कमललोचनम्। लक्ष्मणं च महाबाहुं देवरं मे यशस्विनम्॥

gamane ca kṛtotsāhamavekṣya varavarṇinī|| vivardhamānaṃ ca hi māmuvāca janakātmajā| aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpagadgadabhāṣiṇī|| mamotpatanasambhrāntā śokavegasamāhatā| māmuvāca tataḥ sītā sabhāgyo'si mahākape|| yad drakṣyasi mahābāhuṃ rāmaṃ kamalalocanam| lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ devaraṃ me yaśasvinam||

सीतयाप्येवमुक्तोऽहमब्रुवं मैथिली तथा। पृष्ठमारोह मे देवि क्षिप्रं जनकनन्दिनि॥ यावत्ते दर्शयाम्यद्य ससुग्रीवं सलक्ष्मणम्। राघवं च महाभागे भरिमसितेक्षणे॥

sītayāpyevamukto'hamabruvaṃ maithilī tathā| pṛṣṭhamāroha me devi kṣipraṃ janakanandini|| yāvatte darśayāmyadya sasugrīvaṃ salakṣmaṇam| rāghavaṃ ca mahābhāge bharimasitekṣaṇe||

साब्रवीन्मां ततो देवी नैष धर्मो महाकपे। यत्ते पृष्ठं सिषेवेऽहं स्ववशा हरिपुङ्गव ॥

sābravīnmāṃ tato devī naiṣa dharmo mahākape| yatte pṛṣṭhaṃ siṣeve'haṃ svavaśā haripuṅgava ||

पुरा च यदहं वीर स्पृष्टा गात्रेषु रक्षसा। तत्राहं किं करिष्यामि कालेनोपनिपीडिता॥ गच्छ त्वं कपिशार्दूल यत्र तौ नृपतेः सुतौ।

purā ca yadahaṃ vīra spṛṣṭā gātreṣu rakṣasā| tatrāhaṃ kiṃ kariṣyāmi kālenopanipīḍitā|| gaccha tvaṃ kapiśārdūla yatra tau nṛpateḥ sutau|

इत्येवं सा समाभाष्य भूयः संदेष्टुमास्थिता ॥ हनूमन् सिंहसंकाशौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ। सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम्॥

ityevaṃ sā samābhāṣya bhūyaḥ saṃdeṣṭumāsthitā || hanūman siṃhasaṃkāśau tāvubhau rāmalakṣmaṇau| sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvān brūyā anāmayam||

यथा च स महाबाहुर्मी तारयति राघवः। अस्मादुःखाम्बुसंरोधात् तत् त्वमाख्यातुमर्हसि ।॥

yathā ca sa mahābāhurmī tārayati rāghavaḥ| asmāduḥkhāmbusaṃrodhāt tat tvamākhyātumarhasi |||

इदं च तीव्र मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च। ब्रूयास्तु रामस्य गतः समीपं शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर॥

idaṃ ca tīvra mama śokavegaṃ rakṣobhirebhiḥ paribhartsanaṃ ca| brūyāstu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaśca te'dhvāstu haripravīra||

एतत् तवार्या नृप संयता सा सीता वचः प्राह विषादपूर्वम्। एतच्च बुद्ध्वा गदितं यथा त्वं श्रद्धत्स्व सीतां कुशलां समग्राम्॥

etat tavāryā nṛpa saṃyatā sā sītā vacaḥ prāha viṣādapūrvam| etacca buddhvā gaditaṃ yathā tvaṃ śraddhatsva sītāṃ kuśalāṃ samagrām||