Aranya Kanda, Sarga 57

राक्षसं मृगरूपेण चरन्तं कामरूपिणम्। निहत्य रामो मारीचं तूर्णं पथि न्यवर्तत॥

rākṣasaṃ mṛgarūpeṇa carantaṃ kāmarūpiṇam| nihatya rāmo mārīcaṃ tūrṇaṃ pathi nyavartata||

तस्य संत्वरमाणस्य द्रष्टुकामस्य मैथिलीम्। क्रूरस्वनोऽथ गोमायुर्विननादास्य पृष्ठतः॥

tasya saṃtvaramāṇasya draṣṭukāmasya maithilīm| krūrasvano'tha gomāyurvinanādāsya pṛṣṭhataḥ||

स तस्य स्वरमाज्ञाय दारुणं रोमहर्षणम्। चिन्तयामास गोमायोः स्वरेण परिशङ्कितः॥

sa tasya svaramājñāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam| cintayāmāsa gomāyoḥ svareṇa pariśaṅkitaḥ||

अशुभं वत मन्येऽहं गोमायुर्वाशते यथा। स्वस्ति स्यादपि वैदेह्या राक्षसैर्भक्षणं विना ॥

aśubhaṃ vata manye'haṃ gomāyurvāśate yathā| svasti syādapi vaidehyā rākṣasairbhakṣaṇaṃ vinā ||

मारीचेन तु विज्ञाय स्वरमालक्ष्य मामकम्। विक्रुष्टं मृगरूपेण लक्ष्मणः शृणुयाद् यदि॥ स सौमित्रिः स्वरं श्रुत्वा तां च हित्वाथ मैथिलीम्। तयैव प्रहितः क्षिप्रं मत्सकाशमिहैष्यति॥

mārīcena tu vijñāya svaramālakṣya māmakam| vikruṣṭaṃ mṛgarūpeṇa lakṣmaṇaḥ śṛṇuyād yadi|| sa saumitriḥ svaraṃ śrutvā tāṃ ca hitvātha maithilīm| tayaiva prahitaḥ kṣipraṃ matsakāśamihaiṣyati||

राक्षसैः सहितैनूनं सीताया ईप्सितो वधः। काञ्चनश्च मृगो भूत्वा व्यपनीयाश्रमात् तु माम्॥ दूरं नीत्वाथ मारीचो राक्षसोऽभूच्छराहतः। हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति यद्वाक्यं व्याजहार ह॥

rākṣasaiḥ sahitainūnaṃ sītāyā īpsito vadhaḥ| kāñcanaśca mṛgo bhūtvā vyapanīyāśramāt tu mām|| dūraṃ nītvātha mārīco rākṣaso'bhūccharāhataḥ| hā lakṣmaṇa hato'smīti yadvākyaṃ vyājahāra ha||

अपि स्वस्ति भवेद् द्वाभ्यां रहिताभ्यां मया वने। जनस्थाननिमित्तं हि कृतवैरोऽस्मि राक्षसैः॥

api svasti bhaved dvābhyāṃ rahitābhyāṃ mayā vane| janasthānanimittaṃ hi kṛtavairo'smi rākṣasaiḥ||

निमित्तानि च घोराणि दृश्यन्तेऽद्य बहूनि च। इत्येवं चिन्तयन् रामः श्रुत्वा गोमायुनिःस्वनम् ॥ निवर्तमानस्त्वरितो जगामाश्रममात्मवान्।

nimittāni ca ghorāṇi dṛśyante'dya bahūni ca| ityevaṃ cintayan rāmaḥ śrutvā gomāyuniḥsvanam || nivartamānastvarito jagāmāśramamātmavān|

आत्मनश्चापनयनं मृगरूपेण रक्षसा॥ आजगाम जनस्थानं राघवः परिशङ्कितः।

ātmanaścāpanayanaṃ mṛgarūpeṇa rakṣasā|| ājagāma janasthānaṃ rāghavaḥ pariśaṅkitaḥ|

तं दीनमानसं दीनमासेदुर्मृगपक्षिणः॥ सव्यं कृत्वा महात्मानं घोरांश्च ससृजुः स्वरान्।

taṃ dīnamānasaṃ dīnamāsedurmṛgapakṣiṇaḥ|| savyaṃ kṛtvā mahātmānaṃ ghorāṃśca sasṛjuḥ svarān|

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि महाघोरणि राघवः॥ ततो लक्ष्मणमायान्तं ददर्श विगतप्रभम्। ततो विदूरे रामेण समीयाय स लक्ष्मणः॥

tāni dṛṣṭvā nimittāni mahāghoraṇi rāghavaḥ|| tato lakṣmaṇamāyāntaṃ dadarśa vigataprabham| tato vidūre rāmeṇa samīyāya sa lakṣmaṇaḥ||

विषण्णः सन् विषण्णेन दुःखितो दुःखभागिना । स जगहेऽथ तं भ्राता दृष्ट्वा लक्ष्मणमागतम्॥ विहाय सीतां विजने वने राक्षससेविते।

viṣaṇṇaḥ san viṣaṇṇena duḥkhito duḥkhabhāginā | sa jagahe'tha taṃ bhrātā dṛṣṭvā lakṣmaṇamāgatam|| vihāya sītāṃ vijane vane rākṣasasevite|

गृहीत्वा च करं सव्यं लक्ष्मणं रघुनन्दनः॥ उवाच मधुरोदर्कमिदं परुषमार्तवत्।

gṛhītvā ca karaṃ savyaṃ lakṣmaṇaṃ raghunandanaḥ|| uvāca madhurodarkamidaṃ paruṣamārtavat|

अहो लक्ष्मण गौँ ते कृतं यत् त्वं विहाय ताम्॥ सीतामिहागतः सौम्य कच्चित् स्वस्ति भवेदिति।

aho lakṣmaṇa gau~ te kṛtaṃ yat tvaṃ vihāya tām|| sītāmihāgataḥ saumya kaccit svasti bhavediti|

न मेऽस्ति संशयो वीर सर्वथा जनकात्मजा ॥ विनष्टा भक्षिता वापि राक्षसैर्वनचारिभिः।

na me'sti saṃśayo vīra sarvathā janakātmajā || vinaṣṭā bhakṣitā vāpi rākṣasairvanacāribhiḥ|

अशुभान्येव भूयिष्ठं यथा प्रादुर्भवन्ति मे॥ अपि लक्ष्मण सीतायाः सामग्र्यं प्राप्नुयामहे। जीवन्त्याः पुरुषव्याघ्र सुताया जनकस्य वै॥

aśubhānyeva bhūyiṣṭhaṃ yathā prādurbhavanti me|| api lakṣmaṇa sītāyāḥ sāmagryaṃ prāpnuyāmahe| jīvantyāḥ puruṣavyāghra sutāyā janakasya vai||

यथा वै मृगसंघाश्च गोमायुश्चैव भैरवम्। वाशन्ते शकुनाश्चापि प्रदीप्तामभितो दिशम्। अपि स्वस्ति भवेत् तस्या राजपुत्र्या महाबल॥

yathā vai mṛgasaṃghāśca gomāyuścaiva bhairavam| vāśante śakunāścāpi pradīptāmabhito diśam| api svasti bhavet tasyā rājaputryā mahābala||

इदं हि रक्षो मृगसंनिकाशं प्रलोभ्य मां दूरमनुप्रयातम्। हतं कथंचिन्महता श्रमेण स राक्षसोऽभून्द्रियमाण एव॥

idaṃ hi rakṣo mṛgasaṃnikāśaṃ pralobhya māṃ dūramanuprayātam| hataṃ kathaṃcinmahatā śrameṇa sa rākṣaso'bhūndriyamāṇa eva||

मनश्च मे दीनमिहाप्रहृष्टं चक्षुश्च सव्यं कुरुते विकारम्। असंशयं लक्ष्मण नास्ति सीता हृता मृता वा पथि वर्तते वा॥

manaśca me dīnamihāprahṛṣṭaṃ cakṣuśca savyaṃ kurute vikāram| asaṃśayaṃ lakṣmaṇa nāsti sītā hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā||

स दृष्ट्वा लक्ष्मणं दीनं शून्यं दशरथात्मजः। पर्यपृच्छत धर्मात्मा वैदहीमागतं विना॥

sa dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ dīnaṃ śūnyaṃ daśarathātmajaḥ| paryapṛcchata dharmātmā vaidahīmāgataṃ vinā||

प्रस्थितं दण्डकारण्यं या मामनुजगाम ह। क्व सा लक्ष्मण वैदेही यां हित्वा त्वमिहागतः॥

prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ yā māmanujagāma ha| kva sā lakṣmaṇa vaidehī yāṃ hitvā tvamihāgataḥ||

राज्यभ्रष्टस्य दीनस्य दण्डकान् परिधावतः। क्व सा दुःखसहाया मे वैदेही तनुमध्यमा॥

rājyabhraṣṭasya dīnasya daṇḍakān paridhāvataḥ| kva sā duḥkhasahāyā me vaidehī tanumadhyamā||

यां विना नोत्सहे वीर मुहूर्तमपि जीवितुम्। क्व सा प्राणसहाया मे सीता सुरसुतोपमा॥

yāṃ vinā notsahe vīra muhūrtamapi jīvitum| kva sā prāṇasahāyā me sītā surasutopamā||

पतित्वममराणां हि पृथिव्याश्चापि लक्ष्मण । विना तां तपनीयाभा नेच्छेयं जनकात्मजाम्॥

patitvamamarāṇāṃ hi pṛthivyāścāpi lakṣmaṇa | vinā tāṃ tapanīyābhā neccheyaṃ janakātmajām||

कच्चिज्जीवति वैदेही प्राणैः प्रियतरा मम। कच्चित् प्रव्राजनं वीर न मे मिथ्या भविष्यति॥

kaccijjīvati vaidehī prāṇaiḥ priyatarā mama| kaccit pravrājanaṃ vīra na me mithyā bhaviṣyati||

सीतानिमित्तं सौमित्रे मृते मयि गते त्वयि। कच्चित् सकामा कैकेयी सुखिता सा भविष्यति॥ सपुत्रराज्यां सिद्धार्थां मृतपुत्रा तपस्विनी। उपस्थास्यति कौसल्या कच्चित्सौम्येन कैकयीम्॥

sītānimittaṃ saumitre mṛte mayi gate tvayi| kaccit sakāmā kaikeyī sukhitā sā bhaviṣyati|| saputrarājyāṃ siddhārthāṃ mṛtaputrā tapasvinī| upasthāsyati kausalyā kaccitsaumyena kaikayīm||

यदि जीवति वैदेही गमिष्याम्याश्रमं पुनः। संवृत्ता यदि वृत्ता सा प्राणांस्त्यक्ष्यामि लक्ष्मण ॥

yadi jīvati vaidehī gamiṣyāmyāśramaṃ punaḥ| saṃvṛttā yadi vṛttā sā prāṇāṃstyakṣyāmi lakṣmaṇa ||

यदि मामाश्रमगतं वैदेही नाभिभाषते। पुरः प्रहसिता सीता विनशिष्यामि लक्ष्मण ॥

yadi māmāśramagataṃ vaidehī nābhibhāṣate| puraḥ prahasitā sītā vinaśiṣyāmi lakṣmaṇa ||

ब्रूहि लक्ष्मण वैदेही यदि जीवति वा न वा। त्वयि प्रमत्ते रक्षोभिर्भक्षिता वा तपस्विनी॥

brūhi lakṣmaṇa vaidehī yadi jīvati vā na vā| tvayi pramatte rakṣobhirbhakṣitā vā tapasvinī||

सुकुमारी च बाला च नित्यं चादुः :खभागिनी। मद्वियोगेन वैदेही व्यक्तं शोचति दुर्मनाः॥

sukumārī ca bālā ca nityaṃ cāduḥ :khabhāginī| madviyogena vaidehī vyaktaṃ śocati durmanāḥ||

सर्वथा रक्षसा तेन जिह्येन सुदुरात्मना। वदता लक्ष्मणेत्युच्चस्तवापि जनितं भयम्॥

sarvathā rakṣasā tena jihyena sudurātmanā| vadatā lakṣmaṇetyuccastavāpi janitaṃ bhayam||

श्रुतश्च मन्ये वैदेह्या स स्वरः सदृशो मम। त्रस्तया प्रेषितस्त्वं च द्रष्टुं मां शीघ्रमागतः॥

śrutaśca manye vaidehyā sa svaraḥ sadṛśo mama| trastayā preṣitastvaṃ ca draṣṭuṃ māṃ śīghramāgataḥ||

सर्वथा तु कृतं कष्टं सीतामुत्सृजता वने। प्रतिकर्तुं नृशंसानां रक्षसां दत्तमन्तरम्॥

sarvathā tu kṛtaṃ kaṣṭaṃ sītāmutsṛjatā vane| pratikartuṃ nṛśaṃsānāṃ rakṣasāṃ dattamantaram||

दुःखिताः खरघातेन राक्षसाः पिशिताशनाः। तैः सीता निहता घोरैर्भविष्यति न संशयः॥

duḥkhitāḥ kharaghātena rākṣasāḥ piśitāśanāḥ| taiḥ sītā nihatā ghorairbhaviṣyati na saṃśayaḥ||

अहोऽस्मि व्यसने मग्नः सर्वथा रिपुनाशन। किं त्विदानीं करिष्यामि शङ्के प्राप्तव्यमीदृशम्॥

aho'smi vyasane magnaḥ sarvathā ripunāśana| kiṃ tvidānīṃ kariṣyāmi śaṅke prāptavyamīdṛśam||

इति सीतां वरारोहां चिन्तयन्नेव राघवः। आजगाम जनस्थानं त्वरया सहलक्ष्मणः॥

iti sītāṃ varārohāṃ cintayanneva rāghavaḥ| ājagāma janasthānaṃ tvarayā sahalakṣmaṇaḥ||

विगर्हमाणोऽनुजमार्तरूपं क्षुधाश्रमेणैव पिपासया च। विनिःश्वसशुष्कमुखो विषण्णः प्रतिश्रयं प्राप्य समीक्ष्य शून्यम्॥

vigarhamāṇo'nujamārtarūpaṃ kṣudhāśrameṇaiva pipāsayā ca| viniḥśvasaśuṣkamukho viṣaṇṇaḥ pratiśrayaṃ prāpya samīkṣya śūnyam||

स्वमाश्रमं स प्रविगाह्य वीरो विहारदेशाननुसृत्य कांश्चित्। एतत्तदित्येव निवासभूमौ प्रहृष्टरोमा व्यथितो बभूव ॥

svamāśramaṃ sa pravigāhya vīro vihāradeśānanusṛtya kāṃścit| etattadityeva nivāsabhūmau prahṛṣṭaromā vyathito babhūva ||