Yuddha Kanda, Sarga 57

अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः। किंचिद्दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत॥

akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ| kiṃciddīnamukhaścāpi sacivāṃstānudaikṣata||

स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च। ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः।। पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान्गुल्मानवेक्षितुम्॥

sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca| tatastu rāvaṇaḥ pūrvadivase rākṣasādhipaḥ|| purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvāngulmānavekṣitum||

तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम्। ददर्श नगरी राजा पताकाध्वजमालिनीम्॥

tāṃ rākṣasagaṇairguptāṃ gulmairbahubhirāvṛtām| dadarśa nagarī rājā patākādhvajamālinīm||

रुद्धां तु नगरी दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः। उवाचात्महितं काले प्रहस्तं युद्धकोविदम्॥

ruddhāṃ tu nagarī dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ| uvācātmahitaṃ kāle prahastaṃ yuddhakovidam||

पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य ह। नान्ययुद्धात्प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारदाः॥

purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya ha| nānyayuddhātprapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśāradāḥ||

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्यम। इन्द्रजिद्धा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम्॥

ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatiryama| indrajiddhā nikumbho vā vaheyurbhāramīdṛśam||

सत्त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च। विजयायाभिनियहि यत्र सर्वे वनौकसः॥

sattvaṃ balamataḥ śīghramādāya parigṛhya ca| vijayāyābhiniyahi yatra sarve vanaukasaḥ||

निर्याणादेव तूर्णं च चलिता हरिवाहिनी। नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति॥

niryāṇādeva tūrṇaṃ ca calitā harivāhinī| nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati||

चपला ह्यविनाताश्च चलचित्ताश्च वानराः। न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विषा:॥

capalā hyavinātāśca calacittāśca vānarāḥ| na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādamiva dviṣā:||

विद्वते च बले तस्मिन्रामः सौमित्रिणा सह। अवशस्तु निरालम्बः प्रहस्तवशमेष्यति॥

vidvate ca bale tasminrāmaḥ saumitriṇā saha| avaśastu nirālambaḥ prahastavaśameṣyati||

आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता। प्रतिलोमानुलोमं वा यत्तु नो मन्यसे हितम्॥

āpatsaṃśayitā śreyo nātra niḥsaṃśayīkṛtā| pratilomānulomaṃ vā yattu no manyase hitam||

रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः। राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना॥

rāvaṇenaivamuktastu prahasto vāhinīpatiḥ| rākṣasendramuvācedamasurendramivośanā||

राजन्मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः। विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम्॥

rājanmantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ| vivādaścāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam||

प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया। अप्रदाने पुनयुद्धं दृष्टमेव तथैव नः॥

pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā| apradāne punayuddhaṃ dṛṣṭameva tathaiva naḥ||

सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया। सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां हितं तव॥

so'haṃ dānaiśca mānaiśca satataṃ pūjitastvayā| sāntvaiśca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ hitaṃ tava||

नहि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि च। त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि॥

nahi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni ca| tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthe jīvitaṃ yudhi||

एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः। उवाचेदं बलाध्यक्षान्प्रहस्तः पुरतः स्थितान्॥

evamuktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ| uvācedaṃ balādhyakṣānprahastaḥ purataḥ sthitān||

समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महाबलम्। मद्बाणानां तु वेगेन हतानां तु रणाजिरे॥ अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसः।

samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahābalam| madbāṇānāṃ tu vegena hatānāṃ tu raṇājire|| adya tṛpyantu māṃsādāḥ pakṣiṇaḥ kānanaukasaḥ|

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षा महाबलाः॥ बलमुद्योजयामासुस्तस्मिनाक्षसमन्दिरे।

tasya tadvacanaṃ śrutvā balādhyakṣā mahābalāḥ|| balamudyojayāmāsustasminākṣasamandire|

सा बभूव मुहूर्तेन भीमैर्नानाविधायुधैः॥ लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला। हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम्॥ आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ।

sā babhūva muhūrtena bhīmairnānāvidhāyudhaiḥ|| laṅkā rākṣasavīraistairgajairiva samākulā| hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃśca namasyatām|| ājyagandhaprativahaḥ surabhirmāruto vavau|

सजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः॥ संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयनराक्षसास्तदा।

sajaśca vividhākārā jagṛhustvabhimantritāḥ|| saṃgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayanarākṣasāstadā|

सधनुष्काः कवचिनो वेगादुत्सृज्य राक्षसाः॥ रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन्।

sadhanuṣkāḥ kavacino vegādutsṛjya rākṣasāḥ|| rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan|

अथामन्त्र्य तु राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम्।।२४ आरुरोह रथं युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितम्। हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतं सुसंयतम्॥ महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम्। उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम्॥ सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया।

athāmantrya tu rājānaṃ bherīmāhatya bhairavām||24 āruroha rathaṃ yuktaḥ prahastaḥ sajjakalpitam| hayairmahājavairyuktaṃ samyaksūtaṃ susaṃyatam|| mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāccandrārkabhāsvaram| uragadhvajadurdharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram|| suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantamiva śriyā|

ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः॥ लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः। ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः।। वादित्राणां न निनदः पूरयन्निव मेदिनीम्॥ शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ।

tatastaṃ rathamāsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ|| laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ| tato dundubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ|| vāditrāṇāṃ na ninadaḥ pūrayanniva medinīm|| śuśruve śaṅkhaśabdaśca prayāte vāhinīpatau|

निनदन्तः स्वरान्घोराराक्षसा जग्मुरग्रतः॥ भीमरूपा महाकायः प्रहस्तस्य पुनःसराः।

ninadantaḥ svarānghorārākṣasā jagmuragrataḥ|| bhīmarūpā mahākāyaḥ prahastasya punaḥsarāḥ|

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः।। प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम्॥

narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ|| prahastasacivā hyete niryayuḥ parivārya tam||

व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात्स निर्ययौ। गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः॥

vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārātsa niryayau| gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ||

सागरप्रतिमौधेन वृतस्तेन बलेन सः। प्रहस्तो निर्ययौ क्रुद्धः कालान्तकयमोपमः॥

sāgarapratimaudhena vṛtastena balena saḥ| prahasto niryayau kruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ||

तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम्। लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः॥

tasya niryāṇaghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām| laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ||

व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः। मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति॥

vyabhramākāśamāviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ| maṇḍalānyapasavyāni khagāścakrū rathaṃ prati||

वमन्ति पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाविशे। अन्तरिक्षात्पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ॥

vamanti pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāviśe| antarikṣātpapātolkā vāyuśca paruṣaṃ vavau||

अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे। मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः॥ ववधू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान्। केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः॥ नदन्नुभयतः पार्श्व समयां श्रियमाहरन्।

anyonyamabhisaṃrabdhā grahāśca na cakāśire| meghāśca kharanirghoṣā rathasyopari rakṣasaḥ|| vavadhū rudhiraṃ cāsya siṣicuśca puraḥsarān| ketumūrdhani gṛdhrastu vilīno dakṣiṇāmukhaḥ|| nadannubhayataḥ pārśva samayāṃ śriyamāharan|

सारथेर्बहुशश्चात्र संग्राममानिवर्तिनः॥ प्रतोदो न्यपतद्धस्तात्सूतस्य हयसादिनः।

sāratherbahuśaścātra saṃgrāmamānivartinaḥ|| pratodo nyapataddhastātsūtasya hayasādinaḥ|

निर्याणश्रीश्च या चस्याद्भास्वरा च सुदुर्लभा॥ सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः।

niryāṇaśrīśca yā casyādbhāsvarā ca sudurlabhā|| sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ|

प्रहस्तं तं हि निर्यान्तं प्रख्यातगुणपौरुषम्।। युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत॥

prahastaṃ taṃ hi niryāntaṃ prakhyātaguṇapauruṣam|| yudhi nānāpraharaṇā kapisenābhyavartata||

अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत। वृक्षानारुजतां चैव गुर्वी गृह्णतां शिलाः॥ नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम्। उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम्।॥ वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाक्षिणाम्। परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान्॥

atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata| vṛkṣānārujatāṃ caiva gurvī gṛhṇatāṃ śilāḥ|| nadatāṃ rākṣasānāṃ ca vānarāṇāṃ ca garjatām| ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām||| vegitānāṃ samarthānāmanyonyavadhakākṣiṇām| parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān||

ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः। विवृद्धवेगश्च विवेशितां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम्॥

tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīmabhipratasthe vijayāya durmatiḥ| vivṛddhavegaśca viveśitāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum||