Sundara Kanda, Sarga 30

हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः। सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जितम्॥

hanumānapi vikrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ| sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjitam||

अवेक्षमाणस्तां देवी देवतामिव नन्दने। ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः॥

avekṣamāṇastāṃ devī devatāmiva nandane| tato bahuvidhāṃ cintāṃ cintayāmāsa vānaraḥ||

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च। दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया॥

yāṃ kapīnāṃ sahasrāṇi subahūnyayutāni ca| dikṣu sarvāsu mārgante seyamāsāditā mayā||

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोः शक्तिमवेक्षता। गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया॥ राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयं निरीक्षिता। राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च॥

cāreṇa tu suyuktena śatroḥ śaktimavekṣatā| gūḍhena caratā tāvadavekṣitamidaṃ mayā|| rākṣasānāṃ viśeṣaśca purī ceyaṃ nirīkṣitā| rākṣasādhipaterasya prabhāvo rāvaṇasya ca||

तथा तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः। समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम्॥

tathā tasyāprameyasya sarvasattvadayāvataḥ| samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṅkṣiṇīm||

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्। अदृष्टदुःखां दुःखस्य न हन्तमधिगच्छतीम्।७।।

ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām| adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhasya na hantamadhigacchatīm|7||

यदि ह्यहं सतीमेनां शोकोपहतचेतनाम्। अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद् गमनं भवेत्॥

yadi hyahaṃ satīmenāṃ śokopahatacetanām| anāśvāsya gamiṣyāmi doṣavad gamanaṃ bhavet||

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशश्विनी। परित्राणमपश्यन्ती जानकी जीवितं त्यजेत्॥

gate hi mayi tatreyaṃ rājaputrī yaśaśvinī| paritrāṇamapaśyantī jānakī jīvitaṃ tyajet||

यथा च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः। समाश्वासयितुं न्याय्यः सीतादर्शनलालसः॥

yathā ca sa mahābāhuḥ pūrṇacandranibhānanaḥ| samāśvāsayituṃ nyāyyaḥ sītādarśanalālasaḥ||

निशाचरीणां प्रत्यक्षमक्षमं चाभिभाषितम्। कथं नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम्॥

niśācarīṇāṃ pratyakṣamakṣamaṃ cābhibhāṣitam| kathaṃ nu khalu kartavyamidaṃ kṛcchragato hyaham||

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया। सर्वथा नास्ति संदेहः परित्यक्ष्यति जीवितम्॥

anena rātriśeṣeṇa yadi nāśvāsyate mayā| sarvathā nāsti saṃdehaḥ parityakṣyati jīvitam||

रामस्तु यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद् वचः। किमहं तं प्रतिब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम्॥

rāmastu yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītābravīd vacaḥ| kimahaṃ taṃ pratibrūyāmasambhāṣya sumadhyamām||

सीतासंदेशरहितं मामितस्त्वरया गतम्। निर्दहेदपि काकुत्स्थः क्रोधतीव्रण चक्षुषा ॥

sītāsaṃdeśarahitaṃ māmitastvarayā gatam| nirdahedapi kākutsthaḥ krodhatīvraṇa cakṣuṣā ||

यदि वोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात्। व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति॥

yadi vodyojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt| vyarthamāgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati||

अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामवस्थितः। शनैराश्वासयाम्यद्य संतापबहुलामिमाम्॥

antaraṃ tvahamāsādya rākṣasīnāmavasthitaḥ| śanairāśvāsayāmyadya saṃtāpabahulāmimām||

अहं ह्यतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः। वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम्॥

ahaṃ hyatitanuścaiva vānaraśca viśeṣataḥ| vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīmiha saṃskṛtām||

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम्। रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति॥

yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātiriva saṃskṛtām| rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati||

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत्। मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ॥

avaśyameva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyamarthavat| mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyamaninditā ||

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा। रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासमुपैष्यति॥

seyamālokya me rūpaṃ jānakī bhāṣitaṃ tathā| rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsamupaiṣyati||

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी। जानाना मां विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम्॥

tato jātaparitrāsā śabdaṃ kuryānmanasvinī| jānānā māṃ viśālākṣī rāvaṇaṃ kāmarūpiṇam||

सीतया च कृते शब्दे सहता राक्षसीगणः। नानाप्रहरणो घोर: समयादन्तकोपमः॥

sītayā ca kṛte śabde sahatā rākṣasīgaṇaḥ| nānāpraharaṇo ghora: samayādantakopamaḥ||

ततो मां सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः। वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं महाबलाः॥

tato māṃ samparikṣipya sarvato vikṛtānanāḥ| vadhe ca grahaṇe caiva kuryuryatnaṃ mahābalāḥ||

तं मां शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम्। दृष्ट्वा च परिधावन्तं भवेयुः परिशङ्किताः॥

taṃ māṃ śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām| dṛṣṭvā ca paridhāvantaṃ bhaveyuḥ pariśaṅkitāḥ||

मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत्। राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृतस्वराः॥

mama rūpaṃ ca samprekṣya vane vicarato mahat| rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyurvikṛtasvarāḥ||

ततः कुर्युः समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि। राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने॥

tataḥ kuryuḥ samāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasāmapi| rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane||

ते शूलशरनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः। आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन् वेगेनोद्वेगकारणात्॥

te śūlaśaranistriṃśavividhāyudhapāṇayaḥ| āpateyurvimarde'smin vegenodvegakāraṇāt||

संरुद्धस्तैस्तु परितो विधमे राक्षसं बलम्। शक्नुयां न तु सम्प्राप्तं परं पारं महोदधेः॥

saṃruddhastaistu parito vidhame rākṣasaṃ balam| śaknuyāṃ na tu samprāptaṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ||

मां वा गृहीयुरावृत्य बहवः शीघ्रकारिणः। स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत्॥

māṃ vā gṛhīyurāvṛtya bahavaḥ śīghrakāriṇaḥ| syādiyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet||

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम्। विपन्नं स्यात् ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम्॥

hiṃsābhirucayo hiṃsyurimāṃ vā janakātmajām| vipannaṃ syāt tataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayoridam||

उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते। सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी॥

uddeśe naṣṭamārge'smin rākṣasaiḥ parivārite| sāgareṇa parikṣipte gupte vasati jānakī||

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे। नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने॥

viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhirmayi saṃyuge| nānyaṃ paśyāmi rāmasya sahāyaṃ kāryasādhane||

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः। शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत् महोदधिम्॥

vimṛśaṃśca na paśyāmi yo hate mayi vānaraḥ| śatayojanavistīrṇaṃ laṅghayet mahodadhim||

कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम्। न तु शक्ष्याम्यहं प्राप्तुं परं पारं महोदधेः॥

kāmaṃ hantuṃ samartho'smi sahasrāṇyapi rakṣasām| na tu śakṣyāmyahaṃ prāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ||

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते। कश्च निःसंशयं कार्यं कुर्यात् प्राज्ञः ससंशयम्॥

asatyāni ca yuddhāni saṃśayo me na rocate| kaśca niḥsaṃśayaṃ kāryaṃ kuryāt prājñaḥ sasaṃśayam||

एष दोषो महान् हि स्यान्मम सीताभिभाषणे। प्राणत्यागश्च वैदह्या भवेदनभिभाषणे॥

eṣa doṣo mahān hi syānmama sītābhibhāṣaṇe| prāṇatyāgaśca vaidahyā bhavedanabhibhāṣaṇe||

भूताश्चार्था विरुद्ध्यन्ति देशकालविरोधिताः। विक्लवं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा॥

bhūtāścārthā viruddhyanti deśakālavirodhitāḥ| viklavaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā||

अर्थानान्तरे बुद्धिनिश्चितापि न शोभते। घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः॥

arthānāntare buddhiniścitāpi na śobhate| ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ||

न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं मम। लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत्॥ कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयानोद्विजेत च। इति संचिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान् मतिम्॥

na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ mama| laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet|| kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śṛṇuyānodvijeta ca| iti saṃcintya hanumāṃścakāra matimān matim||

राममक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुमनुकीर्तयन्। नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्वन्धुगतचेतनाम्॥

rāmamakliṣṭakarmāṇaṃ subandhumanukīrtayan| naināmudvejayiṣyāmi tadvandhugatacetanām||

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः। शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन्॥ श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम्। श्रद्धास्यति यथा सीता तथा सर्वं समादधे॥

ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ| śubhāni dharmayuktāni vacanāni samarpayan|| śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvan giram| śraddhāsyati yathā sītā tathā sarvaṃ samādadhe||

इति स बहुविधं महाप्रभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः। मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रमविटपान्तरमास्थितो हनूमान्॥

iti sa bahuvidhaṃ mahāprabhāvo jagatipateḥ pramadāmavekṣamāṇaḥ| madhuramavitathaṃ jagāda vākyaṃ dramaviṭapāntaramāsthito hanūmān||