Kishkindha Kanda, Sarga 8

परितुष्टस्तु सुग्रीवस्तेन वाक्येन हर्षितः। लक्ष्मणस्याग्रजं शूरमिदं वचनमब्रवीत्॥

parituṣṭastu sugrīvastena vākyena harṣitaḥ| lakṣmaṇasyāgrajaṃ śūramidaṃ vacanamabravīt||

सर्वथाहमनुग्राह्यो देवतानां न संशयः। उपपन्नो गुणोपेतः सखा यस्य भवान् मम॥

sarvathāhamanugrāhyo devatānāṃ na saṃśayaḥ| upapanno guṇopetaḥ sakhā yasya bhavān mama||

शक्यं खलु भवेद् राम सहायेन त्वयानघ। सुरराज्यमपि प्राप्तुं स्वराज्यं किमुत प्रभो॥

śakyaṃ khalu bhaved rāma sahāyena tvayānagha| surarājyamapi prāptuṃ svarājyaṃ kimuta prabho||

सोऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव। यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम्॥

so'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava| yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam||

अहमप्यनुरूपस्ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः। न तु वक्तुं समर्थोऽहं त्वयि आत्मगतान् गुणान्॥

ahamapyanurūpaste vayasyo jñāsyase śanaiḥ| na tu vaktuṃ samartho'haṃ tvayi ātmagatān guṇān||

महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम्। निश्चला भवति प्रीतिधैर्यमात्मवतां वर॥

mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām| niścalā bhavati prītidhairyamātmavatāṃ vara||

रजतं वा सुवर्णं वा शुभान्याभरणानि च। अविभक्तानि साधूनामवगच्छन्ति साधव :।७।।

rajataṃ vā suvarṇaṃ vā śubhānyābharaṇāni ca| avibhaktāni sādhūnāmavagacchanti sādhava :|7||

आढ्यो वापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितोऽपि वा। निर्दोषश्च सदोषश्च वयस्यः परमा गतिः॥

āḍhyo vāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito'pi vā| nirdoṣaśca sadoṣaśca vayasyaḥ paramā gatiḥ||

धनत्यागः सुखत्यागो देशत्यागोऽपि वाऽनघ। वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम्॥

dhanatyāgaḥ sukhatyāgo deśatyāgo'pi vā'nagha| vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham||

तत् तथेत्यब्रवीद् रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम्। लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः॥

tat tathetyabravīd rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam| lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ||

ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्। सुग्रीवः सर्वतश्चक्षुर्वने लोलमपातयत्॥

tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam| sugrīvaḥ sarvataścakṣurvane lolamapātayat||

स ददर्श ततः सालमविदूरे हरीश्वरः। सुपुष्पमीषत्पत्राढ्यं भ्रमरैरुपशोभितम्॥

sa dadarśa tataḥ sālamavidūre harīśvaraḥ| supuṣpamīṣatpatrāḍhyaṃ bhramarairupaśobhitam||

तस्यैकां पर्णबहुलां शाखां भङ्कत्वासुशोभिताम्। रामस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः॥

tasyaikāṃ parṇabahulāṃ śākhāṃ bhaṅkatvāsuśobhitām| rāmasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ||

तावासीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमानपि लक्ष्मणम्। शालशाखां समुत्पाट्य विनीतमुपवेशयत्॥

tāvāsīnau tato dṛṣṭvā hanūmānapi lakṣmaṇam| śālaśākhāṃ samutpāṭya vinītamupaveśayat||

सुखोपविष्टं रामं तु प्रसन्नमुदधिं यथा। सालपुष्पावसंकीर्णे तस्मिन् गिरिवरोत्तमे॥ ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णया शुभया गिरा। उवाच प्रणयाद् रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम्॥

sukhopaviṣṭaṃ rāmaṃ tu prasannamudadhiṃ yathā| sālapuṣpāvasaṃkīrṇe tasmin girivarottame|| tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇayā śubhayā girā| uvāca praṇayād rāmaṃ harṣavyākulitākṣaram||

अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्येष भयादितः। ऋष्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः॥

ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmyeṣa bhayāditaḥ| ṛṣyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ||

सोऽहं त्रस्तो भये मग्नो वने सम्भ्रान्तचेतनः। वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश्च राघव॥

so'haṃ trasto bhaye magno vane sambhrāntacetanaḥ| vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaśca rāghava||

वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर। ममापि त्वमनाथस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥

vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara| mamāpi tvamanāthasya prasādaṃ kartumarhasi ||

एवमुक्तस्तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः। प्रत्युवाच स काकुत्स्थ: सुग्रीवं प्रहसन्निव॥

evamuktastu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ| pratyuvāca sa kākutstha: sugrīvaṃ prahasanniva||

उपकारफलं मित्रमपकारोऽरिलक्षणम्। अद्यैव तं वधिष्यामि तव भार्यापहारिणम्॥

upakāraphalaṃ mitramapakāro'rilakṣaṇam| adyaiva taṃ vadhiṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam||

इमे हि मे महाभाग पत्रिणस्तिग्मतेजसः। कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः॥ कङ्कपत्रपरिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः। सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्राः सरोषा भुजगा इव॥

ime hi me mahābhāga patriṇastigmatejasaḥ| kārtikeyavanodbhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ|| kaṅkapatraparicchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ| suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrāḥ saroṣā bhujagā iva||

वालिसंज्ञममित्रं ते भ्रातरं कृतकिल्विषम्। शरैर्विनिहतं पश्य विकीर्णमिव पर्वतम्॥

vālisaṃjñamamitraṃ te bhrātaraṃ kṛtakilviṣam| śarairvinihataṃ paśya vikīrṇamiva parvatam||

राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः। प्रहर्षमतुलं लेभे साधुसाध्विति चाब्रवीत्॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ| praharṣamatulaṃ lebhe sādhusādhviti cābravīt||

राम शोकाभिभूतोऽहं शोकार्तानां भवान् गतिः। वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्यहं परिदेवये॥

rāma śokābhibhūto'haṃ śokārtānāṃ bhavān gatiḥ| vayasya iti kṛtvā hi tvayyahaṃ paridevaye||

त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो मेऽग्निसाक्षिकम्। कृतः प्राणैर्बहुमतः सत्येन च शपाम्यहम्॥

tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo me'gnisākṣikam| kṛtaḥ prāṇairbahumataḥ satyena ca śapāmyaham||

वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धः प्रवदाम्यहम्। दुःखमन्तर्गतं तन्मे मनो हरति नित्यशः॥

vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaḥ pravadāmyaham| duḥkhamantargataṃ tanme mano harati nityaśaḥ||

एतावदुक्त्वा वचनं वाष्पदूषितलोचनः। वाष्पदूषितया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम्॥

etāvaduktvā vacanaṃ vāṣpadūṣitalocanaḥ| vāṣpadūṣitayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum||

वाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगमिवागतम्। धारयामास धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ॥

vāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegamivāgatam| dhārayāmāsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau||

स निगृह्य तु तं बाष्प प्रसृज्य नयने शुभे। विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनरूचिवान्॥

sa nigṛhya tu taṃ bāṣpa prasṛjya nayane śubhe| viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punarūcivān||

पुराहं वालिना राम राज्यात् स्वादवरोपितः। परुषाणि च संश्राव्य निर्धृतोऽस्मि बलीयसा।

purāhaṃ vālinā rāma rājyāt svādavaropitaḥ| paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhṛto'smi balīyasā|

हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी। सुहृदश्च मदीया ये संयता बन्धुनेषु ते॥

hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo'pi garīyasī| suhṛdaśca madīyā ye saṃyatā bandhuneṣu te||

यत्नवांश्च स दुष्टात्मा मद्विनाशाय राघव। बहुशस्तत्प्रयुक्ताश्च वानरा निहता मया॥

yatnavāṃśca sa duṣṭātmā madvināśāya rāghava| bahuśastatprayuktāśca vānarā nihatā mayā||

शङ्कया त्वेतयाहं च दृष्ट्वा त्वामपि राघव। नोपसर्पाम्यहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति॥

śaṅkayā tvetayāhaṃ ca dṛṣṭvā tvāmapi rāghava| nopasarpāmyahaṃ bhīto bhaye sarve hi bibhyati||

केवलं हि सहाया मे हनुमत्प्रमुखास्त्विमे। अतोऽहं धारयाम्यद्य प्राणान् कृच्छगतोऽपि सन्॥

kevalaṃ hi sahāyā me hanumatpramukhāstvime| ato'haṃ dhārayāmyadya prāṇān kṛcchagato'pi san||

मे शोकान्तः एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः। सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति चास्थिते॥

me śokāntaḥ ete hi kapayaḥ snigdhā māṃ rakṣanti samantataḥ| saha gacchanti gantavye nityaṃ tiṣṭhanti cāsthite||

संक्षेपस्त्वेष मे राम किमुक्त्वा विस्तरं हि ते। स मे ज्येष्ठो रिपुीता वाली विश्रुतपौरुषः॥

saṃkṣepastveṣa me rāma kimuktvā vistaraṃ hi te| sa me jyeṣṭho ripuītā vālī viśrutapauruṣaḥ||

तद्विनाशेऽपि मे दुखं प्रमृष्टं स्यादनन्तरम्। सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम्॥

tadvināśe'pi me dukhaṃ pramṛṣṭaṃ syādanantaram| sukhaṃ me jīvitaṃ caiva tadvināśanibandhanam||

एष राम शोकार्तेन निवेदितः। दुःखितः सुखितो वापि सख्युर्नित्यं सखा गतिः॥

eṣa rāma śokārtena niveditaḥ| duḥkhitaḥ sukhito vāpi sakhyurnityaṃ sakhā gatiḥ||

श्रुत्वैतच्च वचो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत्। किंनिमित्तमभूद् वैरं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥

śrutvaitacca vaco rāmaḥ sugrīvamidamabravīt| kiṃnimittamabhūd vairaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ||

सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर। आनन्तर्याद् विधास्यामि सम्प्रधार्य बलाबलम्॥

sukhaṃ hi kāraṇaṃ śrutvā vairasya tava vānara| ānantaryād vidhāsyāmi sampradhārya balābalam||

बलवान् हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वामवमानितम्। वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः॥

balavān hi mamāmarṣaḥ śrutvā tvāmavamānitam| vardhate hṛdayotkampī prāvṛḍvega ivāmbhasaḥ||

हृष्टः कथय विस्रब्धो यावदारोप्यते धनुः। सृष्टश्च हि मया बाणो निरस्तश्च रिपुस्तव॥

hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvadāropyate dhanuḥ| sṛṣṭaśca hi mayā bāṇo nirastaśca ripustava||

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना। प्रहर्षमदुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः॥

evamuktastu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā| praharṣamadulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ||

ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे। वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje| vairasya kāraṇaṃ tattvamākhyātumupacakrame||

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना। प्रहर्षमदुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः॥

evamuktastu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā| praharṣamadulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ||

ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे। वैरस्य कारणं तत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥

tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje| vairasya kāraṇaṃ tattvamākhyātumupacakrame||