Sundara Kanda, Sarga 23

इत्युक्त्वा मैथिली राजा रावणः शत्रुरावणः। संदिश्य च ततः सर्वा राक्षसीर्निर्जगाम ह॥

ityuktvā maithilī rājā rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ| saṃdiśya ca tataḥ sarvā rākṣasīrnirjagāma ha||

निष्क्रान्ते राक्षसेन्द्रे तु पुनरन्तःपुरं गते। राक्षस्यो भीमरूपास्ताः सीतां समभिदुद्रुवुः॥

niṣkrānte rākṣasendre tu punarantaḥpuraṃ gate| rākṣasyo bhīmarūpāstāḥ sītāṃ samabhidudruvuḥ||

ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः। परं परुषया वाचा वैदेहीमिदमब्रुवन्॥

tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ| paraṃ paruṣayā vācā vaidehīmidamabruvan||

पौलस्त्यस्य वरिष्ठस्य रावणस्य महात्मनः। दशग्रीवस्य भार्यात्वं सीते न बहु मन्यसे॥

paulastyasya variṣṭhasya rāvaṇasya mahātmanaḥ| daśagrīvasya bhāryātvaṃ sīte na bahu manyase||

ततस्त्वेकजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्। आमन्त्र्य क्रोधताम्राक्षी सीतां करतलोदरोम्॥

tatastvekajaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt| āmantrya krodhatāmrākṣī sītāṃ karatalodarom||

प्रजापतीनां षण्णां तु चतुर्थोऽयं प्रजापतिः। मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्य इति विश्रुतः॥

prajāpatīnāṃ ṣaṇṇāṃ tu caturtho'yaṃ prajāpatiḥ| mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastya iti viśrutaḥ||

पुलस्त्यस्य तु तेजस्वी महर्षिर्मानसः सुतः। नाम्ना स विश्रवा नाम प्रजापतिसमप्रभः॥

pulastyasya tu tejasvī maharṣirmānasaḥ sutaḥ| nāmnā sa viśravā nāma prajāpatisamaprabhaḥ||

तस्य पुत्रो विशालाक्षि रावणः शत्रुरावणः। तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि॥ मयोक्तं चारुसर्वाङ्गि वाक्यं किं नानुमन्यसे।

tasya putro viśālākṣi rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ| tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitumarhasi|| mayoktaṃ cārusarvāṅgi vākyaṃ kiṃ nānumanyase|

ततो हरिजटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्॥ विवृत्य नयने कोपान्मार्जारसदृशेक्षणा। येन देवास्त्रयस्त्रिंशद् देवराजश्च निर्जितः॥ तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुमर्हसि।

tato harijaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt|| vivṛtya nayane kopānmārjārasadṛśekṣaṇā| yena devāstrayastriṃśad devarājaśca nirjitaḥ|| tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitumarhasi|

वीर्योत्सिक्तस्य शूरस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः। बलिनो वीर्ययुक्तस्य भार्यात्वं किं न लिप्ससे॥

vīryotsiktasya śūrasya saṃgrāmeṣvanivartinaḥ| balino vīryayuktasya bhāryātvaṃ kiṃ na lipsase||

प्रियां बहुमतां भार्यां त्यक्त्वा राजा महाबलः। सर्वासां च महाभागां त्वामुपैष्यति रावणः॥ समृद्धं स्त्रीसहस्रेण नानारत्नोपशोभितम्। अन्तःपुरं तदुत्सृज्य त्वामुपैष्यति रावणः॥

priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ tyaktvā rājā mahābalaḥ| sarvāsāṃ ca mahābhāgāṃ tvāmupaiṣyati rāvaṇaḥ|| samṛddhaṃ strīsahasreṇa nānāratnopaśobhitam| antaḥpuraṃ tadutsṛjya tvāmupaiṣyati rāvaṇaḥ||

अन्या तु विकटा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्। असकृद् भीमवीर्येण नागा गन्धर्वदानवाः। निर्जिताः समरे येन स ते पार्श्वमुपागतः॥ तस्य सर्वसमृद्धस्य रावणस्य महात्मनः। किमर्थं राक्षसेन्द्रस्य भार्यात्वं नेच्छसेऽधमे ॥

anyā tu vikaṭā nāma rākṣasī vākyamabravīt| asakṛd bhīmavīryeṇa nāgā gandharvadānavāḥ| nirjitāḥ samare yena sa te pārśvamupāgataḥ|| tasya sarvasamṛddhasya rāvaṇasya mahātmanaḥ| kimarthaṃ rākṣasendrasya bhāryātvaṃ necchase'dhame ||

ततस्तां दुर्मुखी नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्। यस्य सूर्यो न तपति भीतो यस्य स मारुतः। न वाति स्मायतापाङ्गि किं त्वं तस्य न तिष्ठसे॥

tatastāṃ durmukhī nāma rākṣasī vākyamabravīt| yasya sūryo na tapati bhīto yasya sa mārutaḥ| na vāti smāyatāpāṅgi kiṃ tvaṃ tasya na tiṣṭhase||

पुष्पवृष्टिं च तरवो मुमुचुर्यस्य वै भयात्। शैलाः सुनुवुः पानीयं जलदाश्च यदेच्छति॥ तस्य नैऋतराजस्य राजराजस्य भामिनि। किं त्वं न कुरुषे बुद्धिं भार्यार्थे रावणस्य हि॥

puṣpavṛṣṭiṃ ca taravo mumucuryasya vai bhayāt| śailāḥ sunuvuḥ pānīyaṃ jaladāśca yadecchati|| tasya naiṛtarājasya rājarājasya bhāmini| kiṃ tvaṃ na kuruṣe buddhiṃ bhāryārthe rāvaṇasya hi||

साधु ते तत्त्वतो देवी कथितं साधु भामिनि। गृहाण सुस्मिते वाक्यमन्यथा न भविष्यसि ॥

sādhu te tattvato devī kathitaṃ sādhu bhāmini| gṛhāṇa susmite vākyamanyathā na bhaviṣyasi ||

ततः सीतां समस्तास्ता राक्षस्यो विकृताननाः। परुषं परुषानर्हामूचुस्तद्वाक्यमप्रियम्॥

tataḥ sītāṃ samastāstā rākṣasyo vikṛtānanāḥ| paruṣaṃ paruṣānarhāmūcustadvākyamapriyam||

किं त्वमन्तःपुरे सीते सर्वभूतमनोरमे। महार्हशयनोपेते न वासमनुमन्यसे॥

kiṃ tvamantaḥpure sīte sarvabhūtamanorame| mahārhaśayanopete na vāsamanumanyase||

मानुषे मानुषस्यैव भार्यात्वं बहु मन्यसे। प्रत्याहर मनो रामानैवं जातु भविष्यति॥

mānuṣe mānuṣasyaiva bhāryātvaṃ bahu manyase| pratyāhara mano rāmānaivaṃ jātu bhaviṣyati||

त्रैलोक्यवसुभोक्तारं रावणं राक्षसेश्वरम्। भर्तारमुपसंगम्य विहरस्व यथासुखम्॥

trailokyavasubhoktāraṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram| bhartāramupasaṃgamya viharasva yathāsukham||

मानुषी मानुषं तं तु राममिच्छसि शोभने। राज्याद् भ्रष्टमसिद्धार्थं विक्लवन्तमनिन्दिते॥

mānuṣī mānuṣaṃ taṃ tu rāmamicchasi śobhane| rājyād bhraṣṭamasiddhārthaṃ viklavantamanindite||

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामिदं वचनमब्रवीत्॥

rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā sītā padmanibhekṣaṇā| netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmidaṃ vacanamabravīt||

यदिदं लोकविद्विष्टमुदाहरत संगताः। नैतन्मनसि वाक्यं मे किल्विषं प्रतितिष्ठति॥

yadidaṃ lokavidviṣṭamudāharata saṃgatāḥ| naitanmanasi vākyaṃ me kilviṣaṃ pratitiṣṭhati||

न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति। कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः॥

na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitumarhati| kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ||

दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः। तं नित्यमनुरक्ताऽस्मि यथा सूर्यं सुवर्चला॥

dīno vā rājyahīno vā yo me bhartā sa me guruḥ| taṃ nityamanuraktā'smi yathā sūryaṃ suvarcalā||

यथा शची महाभागा शक्रं समुपतिष्ठति। अरुन्धती वसिष्ठं च रोहिणी शशिनं यथा॥ लोपामुद्रा यथाऽगस्त्यं सुकन्या च्यवनं यथा। सावित्री सत्यवन्तं च कपिलं श्रीमती यथा॥ सौदासं मदयन्तीव केशिनी सगरं यथा। नैषधं दमयन्तीव भैमी पतिमनुव्रता॥ तथाहमिक्ष्वाकुवरं रामं पतिमनुव्रता।

yathā śacī mahābhāgā śakraṃ samupatiṣṭhati| arundhatī vasiṣṭhaṃ ca rohiṇī śaśinaṃ yathā|| lopāmudrā yathā'gastyaṃ sukanyā cyavanaṃ yathā| sāvitrī satyavantaṃ ca kapilaṃ śrīmatī yathā|| saudāsaṃ madayantīva keśinī sagaraṃ yathā| naiṣadhaṃ damayantīva bhaimī patimanuvratā|| tathāhamikṣvākuvaraṃ rāmaṃ patimanuvratā|

सीताया वचनं श्रुत्वा राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः। भर्ल्सयन्ति स्म परुषैर्वाक्यै रावणचोदिताः॥

sītāyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyaḥ krodhamūrcchitāḥ| bharlsayanti sma paruṣairvākyai rāvaṇacoditāḥ||

अवलीनः स निर्वाक्यो हनुमाशिशपादुमे। सीतां संतर्जयन्तीस्ता राक्षसीरशृणोत् कपिः॥

avalīnaḥ sa nirvākyo hanumāśiśapādume| sītāṃ saṃtarjayantīstā rākṣasīraśṛṇot kapiḥ||

तामभिक्रम्य संरब्धा वेपमानां समन्ततः। भृशं संलिलिहुर्दीप्तान् प्रलम्बान् दशनच्छदान्॥

tāmabhikramya saṃrabdhā vepamānāṃ samantataḥ| bhṛśaṃ saṃlilihurdīptān pralambān daśanacchadān||

ऊचुश्च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान्। नेयमर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम्॥

ūcuśca paramakruddhāḥ pragṛhyāśu paraśvadhān| neyamarhati bhartāraṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam||

सा भय॑माना भीमाभी राक्षसीभिर्वराङ्गना। सा वाष्पमपमार्जन्ती शिंशपां तामुपागमत्॥

sā bhaya̭mānā bhīmābhī rākṣasībhirvarāṅganā| sā vāṣpamapamārjantī śiṃśapāṃ tāmupāgamat||

ततस्तां शिंशपां सीता राक्षसीभिः समावृता। अभिगम्य विशालाक्षी तस्थौ शोकपरिप्लुता॥ तां कृशां दीनवदनां मलिनाम्बरवासिनीम्। भर्त्सयांचक्रिरे भीमा राक्षस्यस्ताः समन्ततः॥

tatastāṃ śiṃśapāṃ sītā rākṣasībhiḥ samāvṛtā| abhigamya viśālākṣī tasthau śokapariplutā|| tāṃ kṛśāṃ dīnavadanāṃ malināmbaravāsinīm| bhartsayāṃcakrire bhīmā rākṣasyastāḥ samantataḥ||

ततस्तु विनता नाम राक्षसी भीमदर्शना। अब्रवीत् कुपिताकारा कराला निर्णतोदरी॥

tatastu vinatā nāma rākṣasī bhīmadarśanā| abravīt kupitākārā karālā nirṇatodarī||

सीते पर्याप्तमेतावद् भर्तुः स्नेहः प्रदर्शितः। सर्वत्रातिकृतं भद्रे व्यसनायोपकल्पते॥

sīte paryāptametāvad bhartuḥ snehaḥ pradarśitaḥ| sarvatrātikṛtaṃ bhadre vyasanāyopakalpate||

परितुष्टास्मि भद्रं ते मानुषस्ते कृतो विधिः। ममापि तु वचः पथ्यं ब्रुवन्त्याः कुरु मैथिलि॥

parituṣṭāsmi bhadraṃ te mānuṣaste kṛto vidhiḥ| mamāpi tu vacaḥ pathyaṃ bruvantyāḥ kuru maithili||

रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम्। विक्रान्तमापतन्तं च सुरेशमिव वासवम्॥ दक्षिणं त्यागशीलं च सर्वस्य प्रियवादिनम्। मानुषं कृपणं रामं त्यक्त्वा रावणमाश्रय॥

rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām| vikrāntamāpatantaṃ ca sureśamiva vāsavam|| dakṣiṇaṃ tyāgaśīlaṃ ca sarvasya priyavādinam| mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmaṃ tyaktvā rāvaṇamāśraya||

दिव्याङ्गरागा वैदेहि दिव्याभरणभूषिता। अद्यप्रभृति लोकानां सर्वेषामीश्वरी भव॥ अग्नेः स्वाहा यथा देवी शची वेन्द्रस्य शोभने। किं ते रामेण वैदेहि कृपणेन गतायुषा॥

divyāṅgarāgā vaidehi divyābharaṇabhūṣitā| adyaprabhṛti lokānāṃ sarveṣāmīśvarī bhava|| agneḥ svāhā yathā devī śacī vendrasya śobhane| kiṃ te rāmeṇa vaidehi kṛpaṇena gatāyuṣā||

एतदुक्तं च मे वाक्यं यदि त्वं न करिष्यसि। अस्मिन् मुहूर्ते सर्वास्त्वां भक्षयिष्यामहे वयम्॥

etaduktaṃ ca me vākyaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi| asmin muhūrte sarvāstvāṃ bhakṣayiṣyāmahe vayam||

अन्या तु विकटा नाम लम्बमानपयोधरा। अब्रवीत् कुपिता सीतां मुष्टिमुद्यम्य तर्जती॥

anyā tu vikaṭā nāma lambamānapayodharā| abravīt kupitā sītāṃ muṣṭimudyamya tarjatī||

बहून्यप्रतिरूपाणि वचनानि सुदुर्मते। अनुक्रोशान्मृदुत्वाच्च सोढानि तव मैथिलि॥

bahūnyapratirūpāṇi vacanāni sudurmate| anukrośānmṛdutvācca soḍhāni tava maithili||

न च नः कुरुषे वाक्यं हितं कालपुरस्कृतम्। आनीतासि समुद्रस्य पारमन्यैर्दुरासदम्॥ रावणान्तःपुरे घोरे प्रविष्टा चासि मैथिलि। रावणस्य गृहे रुद्धा अस्माभिस्त्वभिरक्षिता॥

na ca naḥ kuruṣe vākyaṃ hitaṃ kālapuraskṛtam| ānītāsi samudrasya pāramanyairdurāsadam|| rāvaṇāntaḥpure ghore praviṣṭā cāsi maithili| rāvaṇasya gṛhe ruddhā asmābhistvabhirakṣitā||

न त्वां शक्तः परित्रातुमपि साक्षात् पुरंदरः। कुरुष्व हितवादिन्या वचनं मम मैथिलि।॥

na tvāṃ śaktaḥ paritrātumapi sākṣāt puraṃdaraḥ| kuruṣva hitavādinyā vacanaṃ mama maithili|||

अलमश्रुनिपातेन त्यज शोकमनर्थकम्। भज प्रीतिं प्रहर्षं च त्यजन्ती नित्यदैन्यताम्॥

alamaśrunipātena tyaja śokamanarthakam| bhaja prītiṃ praharṣaṃ ca tyajantī nityadainyatām||

सीते राक्षसराजेन परिक्रीड यथासुखम्। जानीमहे यथा भीरु स्त्रीणां यौवनमध्रुवम्॥

sīte rākṣasarājena parikrīḍa yathāsukham| jānīmahe yathā bhīru strīṇāṃ yauvanamadhruvam||

यावन्न ते व्यतिक्रामेत् तावद् सुखमवाप्नुहि। उद्यानानि च रम्याणि पर्वतोपवनानि च॥ सह राक्षसराजेन चर त्वं मदिरेक्षणे। स्त्रीसहस्राणि ते देवि वशे स्थास्यन्ति सुन्दरि॥ रावणं भज भर्तारं भर्तारं सर्वरक्षसाम्।

yāvanna te vyatikrāmet tāvad sukhamavāpnuhi| udyānāni ca ramyāṇi parvatopavanāni ca|| saha rākṣasarājena cara tvaṃ madirekṣaṇe| strīsahasrāṇi te devi vaśe sthāsyanti sundari|| rāvaṇaṃ bhaja bhartāraṃ bhartāraṃ sarvarakṣasām|

उत्पाट्य वा ते हृदयं भक्षयिष्यामि मैथिलि॥ यदि मे व्याहृतं वाक्यं न यथावत् करिष्यसि।

utpāṭya vā te hṛdayaṃ bhakṣayiṣyāmi maithili|| yadi me vyāhṛtaṃ vākyaṃ na yathāvat kariṣyasi|

ततश्चण्डोदरी नाम राक्षसी क्रूरदर्शना॥ भ्रामयन्ती महच्छूलमिदं वचनमब्रवीत्। इमां हरिणशावाक्षीं त्रासोत्कम्पपयोधराम्॥ रावणेन हतां दृष्ट्वा दौर्हदो मे महानयम्। यकृत्प्लीहं महत् क्रोडं हृदयं च सबन्धनम्॥ गावाण्यपि तथा शीर्षं खादेयमिति मे मतिः।

tataścaṇḍodarī nāma rākṣasī krūradarśanā|| bhrāmayantī mahacchūlamidaṃ vacanamabravīt| imāṃ hariṇaśāvākṣīṃ trāsotkampapayodharām|| rāvaṇena hatāṃ dṛṣṭvā daurhado me mahānayam| yakṛtplīhaṃ mahat kroḍaṃ hṛdayaṃ ca sabandhanam|| gāvāṇyapi tathā śīrṣaṃ khādeyamiti me matiḥ|

ततस्तु प्रघसा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्॥ कण्ठमस्या नृशंसायाः पीडयामः किमास्यते। निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह।॥ नात्र कश्चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति।

tatastu praghasā nāma rākṣasī vākyamabravīt|| kaṇṭhamasyā nṛśaṃsāyāḥ pīḍayāmaḥ kimāsyate| nivedyatāṃ tato rājñe mānuṣī sā mṛteti ha||| nātra kaścana saṃdehaḥ khādateti sa vakṣyati|

ततस्त्वजामुखी नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्॥ विशस्येमां ततः सर्वान् समान् कुरुत पिण्डकान्। विभजाम ततः सर्वा विवादो मे न रोचते॥ पेयमानीयतां क्षिप्रं माल्यं च विविधं बहु।

tatastvajāmukhī nāma rākṣasī vākyamabravīt|| viśasyemāṃ tataḥ sarvān samān kuruta piṇḍakān| vibhajāma tataḥ sarvā vivādo me na rocate|| peyamānīyatāṃ kṣipraṃ mālyaṃ ca vividhaṃ bahu|

ततः शूर्पणखा नाम राक्षसी वाक्यमब्रवीत्॥ अजामुख्या यदुक्तं वै तदेव मम रोचते। सुरा चानीयतां क्षिप्रं सर्वशोकविनाशिनी॥ मानुषं मांसमास्वाद्य नृत्यामोऽथ निकुम्भिलाम्।

tataḥ śūrpaṇakhā nāma rākṣasī vākyamabravīt|| ajāmukhyā yaduktaṃ vai tadeva mama rocate| surā cānīyatāṃ kṣipraṃ sarvaśokavināśinī|| mānuṣaṃ māṃsamāsvādya nṛtyāmo'tha nikumbhilām|

एवं निर्भय॑माना सा सीता सुरसुतोपमा। राक्षसीभिर्विरूपाभिधैर्यमुत्सृज्य रोदिति ॥

evaṃ nirbhaya̭mānā sā sītā surasutopamā| rākṣasībhirvirūpābhidhairyamutsṛjya roditi ||